Het instrument van de meester

Vondst op vrijdag

30 januari 2026

Een wel heel bijzonder verhaal deze week van Guus. Over een instrumentarium dat onze eigen kastelenonderzoekster Nancy ontving van de Nederlandse Kastelen Stichting. Het was het werkmateriaal van Jaap Renaud, Nederlands eerste hoogleraar in de kasteelarcheologie. En wij mogen het tijdelijk bewaren in het archeologisch depot.

Ik begin mijn verhaal met de titel ‘Het instrumentarium van de meester’. Dat behoeft wel wat nadere beschouwing. Laten we eerst eens kijken wat het synoniemenwoordenboek over de term instrumentarium zegt:

“Instrumentarium verwijst naar een verzameling van diverse apparatuur, gereedschap en materialen die gebruikt worden voor verschillende klussen en taken. Het is als het ware een gereedschapskist gevuld met alle benodigdheden om een klus succesvol uit te voeren.”

(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)

Schietlood en theodoliet

We kijken naar het persoonlijke instrumentarium van prof. dr. J.G.N. Renaud (1911-2007). Het gaat om meetinstrumenten, zoals duimstokken, schietlood, waterpas en theodoliet. Een compacte, draagbare set die Renaud altijd bij zich droeg om resten, vondsten en bouwsporen snel in te kunnen meten. Kortgeleden droeg de Nederlandse Kastelen Stichting deze spullen over aan onze eigen kastelenonderzoekster Nancy. Met de vraag om ze te bewaren tot er een goede gelegenheid en plek zijn gevonden om ze permanent onder de aandacht te kunnen brengen.

Een instrumentarium van Jaap Renaud. Nederlands eerste hoogleraar in de kasteelarcheologie.

Passie voor kastelen

Jaap Renaud was oorspronkelijk opgeleid als schoolmeester, maar de passie voor kastelen zat er al vroeg in. Al in de economische crisis van de jaren dertig van de vorige eeuw nam hij het onderzoek op zich, naar de funderingen van het Slot Egmond in Egmond aan den Hoef. Het kasteel en de bijbehorende grachten werden opgegraven in het kader van de werkverschaffing, zoals dat toen heette. Het was economisch gezien een moeilijke tijd. En mensen die daardoor hun werk en inkomen kwijtraakten, kregen op deze manier een (kleine) vergoeding voor het verrichten van zwaar handwerk. Door de inzet van spierkracht, schop, troffel en kruiwagen, werden zo de geheimen van Slot Egmond letterlijk blootgelegd. Waarna Renaud de funderingen, sporen en vondsten kon inmeten met zijn specialistische set.

Kompas-inclinometer

Het houten kistje trekt sterk de aandacht. Dat diende ter bescherming van een kostbaar precisie-instrument. Een gebruiksaanwijzing of enig andere vorm van uitleg ontbreekt helaas. En zelf ben ik ook niet bekend met dit type gereedschap. Al doet het mij denken aan een kompasje dat ik als kleine jongen in het bureau van mijn vader vond.
Mijn zoekactie met google-lens levert inderdaad een zeer vergelijkbaar instrument op. Het staat bekend als een kompas-inclinometer. Hiermee kun je hellingshoeken meten. En, via driehoeksmeting, ook hoogtes. De beste uitleg die ik zo gauw kon vinden staat op een Engelse wikipedia-pagina.
Op het deksel van het kistje zitten een messing plaatje met het opschrift: “Instrumentenfabriek >> Physica << G. de Koningh Arnhem”. Een bedrijf dat al sinds 1902 werk maakt van precisie-instrumenten.

(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)

Guus van den Berg met het instrumentarium van Jaap Renaud. Nederlands eerste hoogleraar in de kasteelarcheologie.

Kastelenkunde

Zelf volgde ik, alweer bijna dertig jaar geleden, het bijvak ‘kastelenkunde’ aan de Universiteit Utrecht. Dat was bij de onder middeleeuws archeologen eveneens vermaarde prof. drs. Hans Janssen. Ja, gek op alles-wat-maar-met-kastelen-te-maken-heeft, ben ik altijd geweest. In Limburg, maar ook in Duitsland en Frankrijk was ik de koning te rijk. Daarbij vergeleken was het in Noord-Holland nogal karig op dat gebied. Kastelen leken hier maar dun gezaaid. Behalve dan het Muiderslot en Slot Egmond. Dat kende ik van uitjes met mijn ouders, broers en zus.

Dichterbij Renaud

Maar wat bleek: Noord-Holland was nog maar 500 jaar geleden rijker aan kastelen dan ik ooit had durven dromen. En uiteindelijk zou ik als archeoloog mogen bijdragen aan het onderzoek van twee echte Noord-Hollandse kastelen: Het Huys te Nuwendoorn bij Krabbendam in 2007/2008 en het Slot Egmond in 2012. Beide kastelen waren eerder al door Renaud onderzocht. Maar de komst van nieuwe technieken en nieuwe vragen en uitdagingen waren aanleiding voor nieuw onderzoek. En Nancy is met haar lopende promotieonderzoek verder gegaan waar ik destijds gestopt ben. Zo houden wij beiden de passie die wij met Jaap Renaud deelden in leven.
En dichterbij Renaud dachten wij niet te komen. Maar dat was vóór we in contact kwamen met het persoonlijk instrumentarium van de meester…!

Vondst op vrijdag wordt samengesteld door Guus van den Berg, archeoloog team Erfgoed, gemeente Alkmaar.