Knier
Detail op dinsdag
29 september 2026
Het detail van vandaag is een zogenoemde knier in één van de buitendeuren van het Wildemanshofje aan de Oudegracht in Alkmaar.
En een knier is niet zomaar een scharnier! Schroeven waren vroeger behoorlijk prijzig. Pas in de twintigste eeuw werden ze goedkoop genoeg om er scharnieren mee vast te schroeven.
Het scharnier, zoals wij het kennen, met twee brede bladen (ofwel bledden) met gaten voor schroeven, is sindsdien de standaard. Maar in monumenten kom je nog heel vaak een ouder type scharnier tegen en dat is de knier. Vooral aan binnendeuren van negentiende-eeuwse huizen zie je ze vaak nog. Knieren worden niet geschroefd. Ze steken met een deel van het bled in het kozijn. Op de foto’s kun je zien, dat zo’n knier bestaat uit één stuk omgevouwen en uitgesmeed ijzer. Het deel van het bled dat in het kozijn en de deur steekt, is haaks omgezet en scherp uitgesmeed. Met kleine verborgen pennetjes wordt het vastgezet. Doordat het gewicht van de deur heel gunstig wordt overgedragen op de bevestiging in het hout, is deze constructie oersterk. Knieren worden eigenlijk nooit losgetrokken in het gebruik. Zoals dat bij geschroefde scharnieren nog wel eens gebeurt.
(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)
Het goed monteren van een knier is trouwens nog niet zo makkelijk. Vandaar dat de geschroefde scharnieren destijds al snel populair werden. Het afhangen van een deur aan knieren is een hele kunst, die vrijwel verloren is gegaan. Om dit voor elkaar te krijgen, wordt een taps toelopende sleuf gehakt in zowel het kozijn als in de deur. Dat gebeurt met een speciale beitel, en de sleuf moet exact op de goede plek zitten. Want een knier naderhand iets verzetten kan niet. Als je een oude restauratietimmerman op zijn praatstoel wilt krijgen, moet je eens achteloos het woord ‘knierenbeiteltje’ gebruiken. Benieuwd of zijn ogen gaan glimmen…
Dit detail is uitgelicht door Anne Pauptit, monumentenadviseur team Erfgoed, gemeente Alkmaar.
Wildemanshofje
