Pionierswerk in de jonge Schermeerpolder
Vondst op vrijdag
27 februari 2026
Voor de vondst van deze week koos Guus een kleurig bordje, waarschijnlijk uit eind zestiende of begin zeventiende eeuw. Het kwam naar boven bij de opgraving in Zuidschermer waar we de afgelopen dagen al meer van lieten zien.
Deze week waren wij aan het werk op de plek van een boerderij uit 1928 aan de Westdijk in Zuidschermer. De jonge eigenaren hadden de boerderij het liefst behouden. Maar er zat teveel werk in om de boerderij te redden en aan te passen aan de eisen van deze tijd. Ze besloten een nieuw huis te bouwen op de plek van de oude boerderij. Die boerderij is inmiddels gesloopt en daar was ook onze kraanmachinist Teun bij. Hij vertelde al dat de woning uit 1928 geen stolp was, zoals de boerderij die hier in de zeventiende eeuw moet hebben gestaan. Dat betekende voor ons dat er al het nodige sloopwerk gedaan moest zijn, voordat in 1928 opnieuw gebouwd werd. We durfden het bijna niet te hopen… Maar onder de sloopresten van de laatste boerderij troffen we gelukkig toch de plattegrond aan van de oudere stolp!
Oudste bewoning in 1680
De stolpplattegrond bleek nog goeddeels intact en is de afgelopen week zorgvuldig in kaart gebracht door ons team van Erfgoed Alkmaar. Aangevuld met freelance archeoloog Kasper van den Berge die het team al vaker assisteerde.
De oudste aanwijzingen voor een huis op deze plek, vinden we aan op een reproductie van een kaart uit 1680. We zien dan een boerderij. Misschien een stolp? Met zo te zien iets van een aanbouwtje aan de noordzijde. Het erf is dan al afgezet met boompjes.
(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)
Inpoldering van het Schermeer
Aan het eind van de middeleeuwen zag de huidige provincie Noord-Holland er behoorlijk anders uit. Met vooral meren, sloten en vaarten en daartussen stukjes land. Daling van de bodem had het voormalige land kwetsbaar gemaakt, waardoor het ten prooi viel aan de waterwolf.
Zo ontstond ook het Schermeer, een groot water ten zuidoosten van de stad Alkmaar. In de loop van de daaropvolgende eeuwen werd een groot deel van de Noord-Hollandse meren weer drooggemalen. En uiteindelijk brachten rijke financiers brachten ook het geld bijeen voor de inpoldering van de Schermeer. Op een uitsnede uit een kaart van 1635 zie je de net drooggelegde polder met vers aangebrachte percelen. Waaronder het terrein waar later onze stolpboerderij zou komen. Maar op dat moment was de polder net drooggemalen en vinden we hier nog geen woonplek (afb. 2).
Dit is dus anders op die kaart van 1680, 45 jaar na de drooglegging (afb. 3). Vanaf die tijd zou het erf altijd bebouwd blijven. In 1821 werden perceel en bebouwing opgemeten door de voorloper van het huidige kadaster. We zien dan een min of meer rechthoekige plattegrond met een uitbouw vanuit de zuidoosthoek. En die komt in grote lijnen overeen met de plattegrond van de stolpboerderij die we deze week hebben opgraven.
(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)
Bordje met aigrettes
Het bordje heb ik voorlopig gedateerd rond het eind van de zestiende tot het begin van de zeventiende eeuw. Maar ik ben eerlijk gezegd nog niet helemaal zeker van mijn zaak. Het zou nog best eens een halve eeuw ouder kunnen zijn. En dat zeg ik dan op grond van de versiering met de blauwe krullen, ook wel aigrettes genoemd. Genoemd naar de krul van de witte reiger, die in het Frans aigrette heet. De vorm werd veel gebruikt in sieraden om te dragen of kleding of bijvoorbeeld je hoed. En het was een populair thema op Italiaanse majolica. Na verloop van tijd gretig gekopieerd door pottenbakkers elders. Wie weet wilden de eerste pioniers van de Schermer heimwee voorkomen, door toch wat vertrouwds mee te nemen naar deze nieuwe wereld…
Vondst op vrijdag wordt samengesteld door Guus van den Berg, archeoloog team Erfgoed, gemeente Alkmaar.
Bekijk hier alle ‘Vondsten op vrijdag’
Archeologen vinden resten van 17e-eeuwse stolpboerderij in Zuidschermer
