Oranjepijp

Vondst op vrijdag

11 september 2026

Twee weken geleden had Guus het over beelddenkers. In deze editie van Vondst op vrijdag gaat hij nog even verder in op de kracht van beelden. Deze keer aan de hand van een groepje vondsten die een paar dagen geleden werden gebracht door Thijs Verschuur. Thijs is een inwoner van Alkmaar die met de stad vergroeid lijkt te zijn. Hij kent de stad en omgeving als zijn eigen broekzak.

De vondst die ik hier wil bespreken, is er één van een drietal zogeheten kleipijpen. Dit zijn pijpjes gemaakt van witbakkende klei en bedoeld om tabak mee te roken. Deze drie pijpjes vallen op door de rijke versiering van de ketels, zoals de pijpenkoppen worden genoemd. Thijs vond de tabakspijpjes ooit langs de oever van een eilandje in de Houtvaart aan de noordkant van Alkmaar.

(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)

VIVAT ORANIE

De pijp die ik koos voor vandaag, is een Oranjepijp. Op de ketel zien we aan de zijkanten een medaillon met gegraveerde portretten. Daaronder de letters V en P, met daar weer onder een spreukband met de tekst VIVAT ORANIE. Van de roker af zien we een afbeelding van een staande leeuw in de Hollandse tuin. Dat laatste zien we aan het lattenhekje. De leeuw draagt een staf met daarop de vrijheidshoed. Aan de kant van de roker zien we een mannengezicht met baard en een forse kraag. Aan de onderkant van de pijpenkop zit de ‘hiel’. Dat is ook de plek waar je vaak een merk vindt. Zoals hier, aan de linkerkant van de hiel, het wapen van Gouda. Herkenbaar aan het schild met twee verticale rijen van drie sterren, gescheiden door een verticale middenbalk. Ook zien we aan de hiel de afbeelding van een zwijn binnen een rand van parels.

Deze pijp loopt over van de symboliek. De personen in de medaillons moeten Willem IV en zijn gemalin Anna van Hannover voorstellen. Een dergelijke pijp is eerder gevonden in een beerput van een woning aan de Langestraat in Alkmaar. Mijn collega Rob dacht daarbij aan een schertspijp. En dat was met name door de karakterkop die de roker als het ware aanstaarde vanaf de ketel. Hij wijdde er op 17 juni 2022 een aflevering van Vondst op Vrijdag aan.

Vondst op vrijdag wordt samengesteld door Guus van den Berg, archeoloog team Erfgoed, gemeente Alkmaar.

Bekijk hier alle ‘Vondsten op vrijdag’

Meer oranjegezinde pijpen

We gaan weer verder met de serie gevonden pijpen. Ook deze week pijpen met een koninklijk tintje.

Stadswapen op een pijp?

Ook ondergronds komen we het stadswapen wel eens tegen. Zoals bijvoorbeeld op aardewerk of lakenloodjes. En precies op het moment dat Annes rubriek online kwam, was ik bezig met het onderzoeken van wat ‘afval’ dat naar boven kwam bij de opgraving die we pas deden aan de Metiusgracht achter het ziekenhuis.

Een pijp van de Vuijk

De vondst van deze week is een pijpaarden tabakspijp uit het begin van de achttiende eeuw. Zojuist uit de modder gehaald aan de Nijenburgh in Oudorp. En misschien wel ooit het eigendom van één van de bewoners van boerderij De Vuijk die hier destijds gestaan heeft.