Voor altoos verdwenen, die oude getuige!

Archeoblog door Nancy de Jong

8 augustus 2026

Vorige week schreef ik over het vurige betoog van anonieme schrijver “R” in de Alkmaarse Courant van 1867 tegen het verdwijnen van de vesten van Alkmaar. Bij nader zoeken blijkt “R” een regelmatige schrijver. Een jaar eerder schreef hij al een vurig en emotioneel betoog over de voorgenomen afbraak van de toren van de kerk de Terp in Oudorp.

Wat mij hierin vooral zo raakt, is niet zozeer het deel over het verdwijnen van de toren, maar de manier waarop hij de toren beschreef. Als archeoloog en liefhebber van oude gebouwen heb ik dat gevoel ook vaker. Wat als de muren zouden kunnen vertellen? Wat hebben ze allemaal niet zien gebeuren? Voor “R” was deze middeleeuwse toren zo’n stille getuige.

“Voor altoos verdwenen, die “oude getuige!”, schrijft hij. “Het oudste bouwgewrocht, uren ver in ’t rond. Heeft men in den schemer van zijn dikke muren wel gezien, dan leest men op zijn metalen stemorgaan het jaartal 1593; zijn bouwtrant wettigt het vernoeden, dat de toren zelve minstens een eeuw ouder is, en gaarne geven we onze meening op, door die van een man van kennis, welke op grond van verbanden in het metselwerk, het gewrocht tot de elfde eeuw rekent.

Dan stond die eerbiedwaardige toren daar op de veiligen zandbodem te midden van uitgestrekte waterplassen, waarvan de Voormeer het grootste deel van Alkmaar innam. Dan was die toren getuige van den tijd, toen de volken van dit gewest, elkander bitter vijandig bestreden en beroofden. Hij werd verlicht door de vlammen die het dorp Vronen vernielden; zag de kasteelen Nieuwburg en Middelburg opbouwen en in puin storten. Alkmaar toenemen in bloei, het verrijzen der hooge muren, die het schoone werk in spitsboogstijl onzer groote kerk samenstellen, den bouw van den luchtigen en sierlijken Waagtoren en zijn muren hebben gedreund van het kanongebulder bij het vruchteloos geweld der Spanjaarden terwijl de kogels der bevrienden zijde zijn metselwerk schade deeden. Eindelijk die oude sombere getuige van het verleden zag het eerste zeeschip langs een voldoende waterbaan van het Nieuwediep naar het IJ stevenen en het feest der opening van den spoorweg door Noord-Holland vierde hij mee. Neerlands vrije vlag wapperde boven den weerhaan terwijl het gemeentebestuur van Oudorp reeds wijselijk had besloten, dat de oude toren had uitgediend en men zijn val door afbraak moest voorkomen.”

(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto)

Tijdens de afbraak stortte de toren overigens alsnog in, waarbij de westkant van de nieuwe kerk vernield werd en vervolgens weer opnieuw moest worden opgebouwd.

Toch verdween de toren niet helemaal. Vorig jaar hebben Ferry van den Oever en ik een geofysisch onderzoek uitgevoerd naar de resten van de toren. De stille getuige waar “R” over schreef, is bovengronds al anderhalve eeuw uit het dorpsbeeld verdwenen, maar zijn fundamenten rusten nog altijd veilig in de bodem van Oudorp.

Deze blog is geschreven door Nancy de Jong, archeoloog team Erfgoed, gemeente Alkmaar.

Archeologen herontdekken middeleeuwse toren bij De Terp in Oudorp

Aan de Kerklaan in Oudorp staat op een verhoging, of een terp, het prachtige witgeschilderde kerkje met de toepasselijke naam De Terp. De kerk is al eeuwen een beeldbepalende verschijning in het dorp. Maar door de eeuwen heen is de kerk van gedaante veranderd. In de middeleeuwen stond er een veel grotere kerk met een grote hoge toren.

De Terp | Het ‘Witte Kerkje’

Open op Open Monumentendag op zaterdag van 10 tot 17 uur. Toen in 1573 de Spanjaarden ons land introkken en Alkmaar kwamen belegeren, hebben de Spaanse troepen hier hun kamp opgeslagen. Op historische schilderijen is de kerk duidelijk zichtbaar in het Spaanse kamp.