Met de Grote Zerk App op ontdekkingstocht langs graven in de Grote Kerk

Vergeet vooral de Grote Kerk Alkmaar niet op Open Monumentendag 12 september. Het grootste monument in onze gemeente is dan niet alleen het thuis voor de Erfgoedmarkt en de kinderactiviteiten. Het monument biedt zelf ook een paar verrassingen. Zo is de normaal verborgen doopkapel speciaal voor deze dag toegankelijk gemaakt. En je kunt een ontdekkingstocht doen langs de grafzerken en een heleboel bijzondere verhalen ontdekken in de Grote Zerk App: “Blij dat er nu een eigentijdse vervanging komt van dat 100-jaar oude boek waar wij nog mee werken…”

Misschien is het je wel eens opgevallen, als je de Grote Kerk in Alkmaar binnenloopt: de vloer van de kerk bestaat volledig uit grafzerken. Maar wie zijn daar allemaal begraven? En wat zijn de verhalen van deze mensen? Dat kun je nu ontdekken via de Grote Zerk app. Niet alle verhalen, want nog lang niet alles is bekend. Maar het is een mooie eerste stap om de informatie over de maar liefst 1755 graven in de Grote Kerk makkelijker bereikbaar te maken:

De Grote Kerk Alkmaar is een Gotische kerk, gebouwd tussen 1470 en 1520. In die tijd was het heel gewoon dat de kerk ook een begraafplaats was. Al was een graf in de kerk alleen weggelegd voor de rijkere inwoners. Er zijn veel graven die tot de verbeelding spreken. Zoals dat van de bakker met de naam Koekenbakker, die zowel op zijn gevel als op zijn graf een afbeelding had van de vier Heemskinderen. Of de graven van Wildeman en Paling en Van Foreest, die beiden hun naam gaven aan een hofje in Alkmaar.

Dikke map met informatie

“Wij lopen hier altijd rond met zo’n dikke map met kopietjes,” vertelt Frenk Dieke, beheerder in de Grote Kerk. “Die komen uit een boek dat in 1926 is samengesteld door een wetenschapper. Eigenlijk best mooi dat wij, precies honderd jaar later, een tool krijgen die mensen direct toegang geeft tot die informatie!”

“Ik ben hier gastheer en gids,” vult Ben Verdonk aan, “en ik heb het boek de afgelopen jaren vaak in handen gegeven aan mensen die binnenkwamen met vragen over de graven. Maar ze werden er meestal niet veel wijzer van. Sinds die beschrijving is gemaakt, zijn er ook nog verschillende grafstenen verplaatst. Er is een kelder geplaatst en er is natuurlijk ook een heleboel opgegraven. Dit was tijdens de restauratie van de kerk in 1994 en 1995. Hierover verscheen de publicatie Graven in de Grote Kerk, RAMA 8 (pdf bestand).

(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)

Uit het zicht verdwenen

Frenk: “En er zijn ook graven uit het zicht verdwenen, onder de bar in de horeca, bijvoorbeeld. En sommige kregen inderdaad een andere steen in de loop van de tijd. Zo kwam er een keer een vrouw die van haar tante had gehoord dat één van hun voorouders op een bepaalde plek in de kerk begraven lag. Maar eenmaal hier, was dat graf niet terug te vinden. Toen bleek dat het bezoek van die tante al wat langer geleden was. Nog vóór de opgraving in 1994 en 1995, de periode waarin hier de vloerverwarming is aangelegd. Toen zijn alle zerken eruit geweest.”

Ben: “En in 1924 is in de viering een enorme stellage gebouwd omdat de vieringtoren vervangen moest worden. Maar die stellage is op meerdere plekken door de vloer gezakt. Toen zijn er verschillende stenen kapot gegaan en vervangen. Wat je ook ziet, is dat de namen op de stenen, de namen zijn van de mensen die er het eerst zijn begraven. De namen van overledenen die later zijn bijgezet in hetzelfde graf, werden er dan vaak niet meer aan toegevoegd.”

Frenk: “Wij mopperen hier wel eens op die ongelijke vloer. Maar op oude foto’s van kerkdiensten kun je goed zien dat er soms hele delen verzakt waren.”

Ben: “Daarom ging er eens in de vijf jaar een deel op de schop. De kerk was ingedeeld in zes sectoren. En elke vijf jaar gingen alle stenen van één sector naar buiten. Vervolgens werd de grond gelijk gemaakt aan het niveau van de marmeren tegels van het orgel. Dat was het enige vaste punt in de kerk. En dan gingen de stenen weer terug. Als ze heel waren dan. Want bestonden ze uit meer dan drie stukken, dan werden ze vervangen. Zo is niets meer precies zoals het vroeger was. Dus niemand kan garanderen dat de voorouders van Gert van kleef hier nog liggen (wijst op het graf van Simon van Kleeff).”

Gert: “Nee hoor, dat is geen familie!”

De app biedt alles wat er nu bekend is

Gert van Kleef gaf de opdracht tot het maken van een app, namens de Grote Kerk Alkmaar. De app kwam tot stand in samenwerking met de gemeente Alkmaar, die een deel financierde en Regionaal Archief Alkmaar.

Gert: “De nieuwe applicatie geeft weer wat wij op dit moment weten, maar dat is dus lang niet alles. Van veel zerken zal het nog jaren vergen om te ontdekken wie daar hebben gelegen. Toch zijn er ook vele honderden waar we het wel van weten. Alle informatie die voorhanden was in het archief, is erin opgenomen.”

Ben: “Ik merk steeds weer dat er veel interesse is in de graven. Elke twee weken komt er wel iemand binnen met een vraag. Of een voorouder hier begraven is, bijvoorbeeld. Het helpt als ze het zeker weten, dat maakt het zoeken makkelijker…
Naast die map hebben we trouwens nog een apart documentje. Dat is samengesteld door één van mijn voorgangers, die hier ook vrijwillig gids en gastheer was. Het gaat over een aantal bijzondere graven met koperen plaatje. Al zijn die koperen plaatjes deels ook versleten en soms verdwenen.

Toen ik hoorde dat er een app zou komen, dacht ik wel: dat is precies wat we nodig hebben om deze informatie toegankelijk te maken.”

Het graf van Oopjen

Frenk: “Er zijn wel echt veel mooie verhalen. Zo weten heel veel mensen niet dat Oopjen, van het bekende levensgrote huwelijksportret van Rembrandt, hier begraven ligt.”

Ben: “En haar man Marten is begraven in de Oude Kerk in Amsterdam. Oopjen lag trouwens wel in een dubbel graf. Maar op gegeven moment kon de familie dat niet meer betalen…”

Frenk: “Toen is één van de twee stenen weggehaald. En de helft daarvan is weer ergens anders in de kerk beland…”

Ben: “Het verhaal van Oopjen kom je dus tegen in de app. Net als het verhaal van de vrouw die zich omdraaide in haar graf en het verhaal van Paling en van Foreest natuurlijk, bekend van de hofjes. We zijn echt blij met de app, al weet ik zeker dat er nog steeds mensen teleurgesteld zullen worden omdat ze niet vinden wat ze zochten.”

Gert: “Ja, dat is helemaal waar, dat is helaas niet anders. En in de tussentijd blijven we de informatie aanvullen waar dat kan. Dat gebeurt in nauwe samenwerking met het Regionaal Archief.”

Tot het begin van de negentiende eeuw werd de kerk als begraafplaats gebruikt. Toen werd het steeds minder populair, totdat begraven in de kerk in 1830 verboden werd.
Ben: “Dat had wel consequenties, want het was een goed verdienmodel voor de kerk. Je ziet dan ook dat het onderhoud van de Grote Kerk na dat verbod gillend achteruit is gegaan.”

Wat vertellen de skeletten?

Tijdens de restauratie van de Grote Kerk in de jaren negentig kregen de Alkmaarse archeologen een unieke kans om de graven onder de grafzerkenvloer te onderzoeken. Omdat veel graven in de eeuwen daarvoor meerdere keren waren geopend voor nieuwe begravingen, bleven vooral de skeletten van de laatst begraven mensen bewaard. 250 hiervan zijn fysisch-antropologisch onderzocht. De resultaten geven een bijzonder inkijkje in het leven van Alkmaarders uit de achttiende eeuw.

Uit het onderzoek blijkt dat veel volwassenen een opvallend hoge leeftijd bereikten. Vrouwen werden gemiddeld 55 jaar en mannen zelfs 60 jaar. Dat was voor die tijd helemaal niet vanzelfsprekend. Tegelijkertijd was het leven voor jonge kinderen kwetsbaar: van de onderzochte kinderen overleed ruim zeven op de tien vóór hun vijfde verjaardag.

Als we kijken naar de gezondheid, vallen op de eerste plaats de slechte gebitten op. Waarschijnlijk door een combinatie van gebrekkige mondhygiëne en een luxe dieet. En bij bijna de helft van de onderzochte mannen ontdekten de onderzoekers zogenoemde ‘pijprokersgaten’. Dat is slijtage aan het gebit door jarenlang een kleipijp tussen de tanden te klemmen.

Opvallend is dat de onderzochte skeletten, afgezien van het gebit, relatief weinig sporen van ziekte of zware lichamelijke belasting vertonen. Dat past bij het beeld dat hier vooral welgestelde Alkmaarders werden begraven.

Op de hoogte blijven?

Meld je aan voor onze nieuwsbrief. Met drie keer per jaar met het digitale Erfgoed Magazine Alkmaar. Een week voor het Open Monumentendagweekend het volledige programma. En enkele keren per jaar de meest actuele erfgoednieuwtjes.