Doopkapel Grote Kerk voor één dag geopend
Helemaal achterin de Grote Kerk Alkmaar, links achter het grote Van Hagerbeer/Schnitger orgel, is een ruimte waar je als bezoeker nooit komt. De ruimte is keurig afgeschermd en in gebruik als opslag. Maar links achterin zit nog altijd de doopkapel. Het was Frenks idee om die, speciaal voor Open Monumentendag, zichtbaar te maken voor de bezoekers.
Frenk: “Ik probeer elk jaar op Open Monumentendag iets bijzonders uit te lichten. Dat was een keer het graf van Maarten van der Meijden. We hebben ook twee keer de orgelluiken gesloten, zodat je als bezoeker die prachtige schilderingen kon bewonderen. En ook dit jaar wilde ik graag iets laten zien wat normaal niet te bezichtigen is. En zo kwam ik op die doopkapel, waar ook nog een heel bijzonder hek bij hoort. Om het te zien, zou je je nu een weg moeten banen door alle audiovisuele middelen die daar zijn opgeslagen, maar die ruis halen we dus voor één dag helemaal weg.”
Gert: “Eigenlijk was het destijds ook een uitermate pijnlijke beslissing om die mooie ruimte voor opslag te benutten. Maar er was geen andere mogelijkheid.”
Ben: “Wat de verrassing nu dus des te groter maakt. Er zijn een paar opvallende dingen, zoals inderdaad dat houten doophek. En een eikenhouten kastje, ingebouwd in de dikke muur. Waarschijnlijk voor de olie, het zalfsel en een schelp om het doopwater mee te scheppen. En in de buitenmuur zit een piscina. Een natuurstenen wasbakje met een opening naar buiten, waar vroeger het kerkhof was.”
Alleen in de katholieke tijd
“De doopkapel werd trouwens alleen in de katholieke tijd gebruikt. In de protestantse tijd (na de reformatie, in 1573, red.) werd er gedoopt tijdens de kerkdienst, in aanwezigheid van de kerkgangers. Maar volgens het katholieke geloof moest een baby zo snel mogelijk gedoopt worden. Je werd immers geboren met de erfzonde en die werd geneutraliseerd door het doopritueel. In die tijd gebeurde het vaker dat baby’tjes stierven. En als je dan niet gedoopt was, kwam je dus niet in de hemel. De moeder was er vaak helemaal niet bij als zo’n kind gedoopt werd. Die lag dan vaak nog in het kraambed.
Het was altijd een nogal stressvolle gebeurtenis op het moment dat zo’n vader met zijn kind de kerk in kwam racen. Dan was het belangrijk dat je in de doopkapel alles bij de hand had, zodat je snel kon handelen. In de piscine hing dan een koperen keteltje met twee tuiten. Vóór de doop werd dat naar links gekanteld, waarna de priester zijn handen afspoelde en ze afspoelde met een handdoek die ook links hing. Met schone handen voerde hij dan het doopritueel uit. Vervolgens werden opnieuw de handen gespoeld, maar dan ging het keteltje naar de andere kant. In het water was dan nog olie en zalf van de zalving aanwezig. Dat liep dan naar buiten via het gat in de muur, over de graven op het kerkhof. Zo maakten ook de overledenen deel uit van het ritueel.”
Gert: “Dit is dus allemaal aan de westkant van de kerk, hè. Het westen, waar de zon ondergaat, werd gezien als de kant van de dood. Daar kwam het kind, dat nog vol zonde was, naar binnen. Na de doop kon het kind de kerk in, richting de oostkant. De kant van het licht, het licht van Christus.”
Ben: “Dat hele ritueel gaan we uitleggen en demonstreren op Open Monumentendag. En daarvoor krijgen we de lavabo te leen uit het Archeologisch Centrum.”
De lavabo is een vijftiende-eeuws luxe bronzen watervat met twee tuiten, net als het keteltje dat ooit in de piscina hing in de doopkapel in de Grote Kerk. De lavabo is gevonden in 2007 in een beerput in de Langestraat onder voormalig modehuis Meijer. In de zomer van 2025 maakte de lavabo deel uit van een expositie in het Rijksmuseum. Nu is hij weer voor één dag te bewonderen op Open Monumentendag, 12 september.
(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)
leeg is…
Symbool voor Alkmaars slavernijverleden
Frenk: “We hadden trouwens nog een mooie bijvangst hè, toen we gingen onderzoeken of we de doopkapel open zouden kunnen stellen. Daarbij ontdekten we dus het graf van Frederik de Houtman. Frederik werd geboren in Gouda, en was één van de eersten die naar de Oost vaarden, met de vroegere VOC.”
Gert: “Tja, Frederik Houtman, zo fout man!”
Frenk: “Ja, nu staat hij als het ware symbool voor het Alkmaarse slavernijverleden.”
Ben: “En in Gouda, waar ik trouwens vandaan kom, is er een monument voor Frederik en zijn broer Cornelis. Vanuit de tijd dat ze nog trots waren op die gasten. Cornelis is destijds vermoord door de lokale bevolking in Atjeh, Sumatra. En Frederik is uiteindelijk in Alkmaar gaan wonen. Op zijn graf, in de linkerbovenhoek, zie je nog het wapen van Gouda.
Zijn graf, dat dus meestal vol staat met stoelen en elektronica, ligt eigenlijk vlak naast het wandkleed ‘Draden van een slavernijverleden’. Bijzonder toch?”
Frenk: “In elk geval wel iets wat de gesprekken op gang kan brengen!”
Het Open Monumentendagweekend is het laatste weekend dat je nog een draad kunt weven in het Alkmaarse deel van ‘Draden van een slavernijverleden’. Een monumentaal wandkleed dat in totaal 35 x 2,5 meter zal meten en dat ontworpen is door Raul Balai. Lees hier meer over het project.
Op de hoogte blijven?
Meld je aan voor onze nieuwsbrief. Met drie keer per jaar met het digitale Erfgoed Magazine Alkmaar. Een week voor het Open Monumentendagweekend het volledige programma. En enkele keren per jaar de meest actuele erfgoednieuwtjes.
Erfgoed Magazine Alkmaar 76 zomereditie
Met de Grote Zerk App op ontdekkingstocht langs graven in de Grote Kerk
Wat is er te doen in de Grote Kerk Alkmaar?
