Kometenbeker

Vondst op vrijdag

24 april 2026

Het is vandaag op de kop af 36 jaar geleden dat de Hubble Space Telescope werd gelanceerd. Zo’n dertig jaar lang zou de beeldkwaliteit van de ruimte-opnamen door geen enkele andere telescoop geëvenaard worden. Tot de lancering van de opvolger, de James Webb Space Telescope, op 25 december 2025. Het inspireerde Guus voor het onderwerp van deze Vondst op Vrijdag, een echte ‘kometenbeker’ uit de eerste helft van de zeventiende eeuw.

In de late zestiende en de zeventiende eeuw was de Republiek der ‘Zeven Verenigde Nederlanden’ het walhalla voor uitvinders en wetenschappers. De beschikbaarheid van de boekdrukkunst, een weinig vertoonde vrijheid van godsdienst en geweten, naast overvloedige inkomsten uit de overzeese handel. Die dingen bij elkaar, gaven de jonge Republiek een welhaast magnetische aantrekkingskracht voor scherpe geesten. Ook toen al was er die fascinatie voor wat zich ‘boven’ ons bevond, ver verwijderd in die onmetelijke ruimte.

Kometenbeker

En daarmee kom ik bij het onderwerp van deze Vondst op Vrijdag, een echte ‘kometenbeker’ uit de eerste helft van de zeventiende eeuw. Dit exemplaar is wel 22 cm hoog, bij een diameter van 5,2 cm.

Het is een beker in vrijwel kleurloos, transparant glas. Met een opgelegde, geribde voetrand en een horizontale rib, en daartussen komeetachtige versieringen in de vorm van afwisselend witte en blauwe glaspasta. Opvallend is dat eerst de ‘kometen’ werden aangebracht en daarna pas de voetrand. De staarten van de kometen lopen namelijk door onder de voetrand. De vondst van dit soort bekers is nog steeds bijzonder. De specifieke versiering en de relatie die wij automatisch leggen met het kosmische verschijnsel van kometen, zal daarvan de oorzaak zijn.

(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)

De kometenbeker van de opgraving aan de Voordam in 2001. Datering: eerste helft 17e eeuw.

Detail van de opgelegde glasdraadversieringen aan de onderzijde van de beker — De kometenbeker van de opgraving aan de Voordam in 2001. Datering: eerste helft 17e eeuw.

Eens in de 75 jaar

Maar is deze relatie met echte kometen wel zo vanzelfsprekend? In 1986 kwam de komeet van Halley zo dichtbij onze planeet dat zij met het blote oog waarneembaar was. Een verschijnsel dat zich eens in de circa 75 jaar voordoet. Niemand die toen het nieuws kon volgen, ontkwam er aan. Dit was een bijzondere gebeurtenis! Zo één waarvoor iedereen even tijd moest vrijmaken om het zelf te zien.

Driekwart eeuw lijkt lang, maar Halleys komeet is in feite enig in zijn soort in de zin dat zoveel mensen de kans hebben er minstens één keer hun leven live naar te kijken. Andere bekende kometen die met regelmaat de omgeving van onze planeet passeren, doen aanmerkelijk langer over hún rondje door de ruimte.

Al ruim voor de jaartelling

De relatie tussen de versieringen op deze bekers en het kosmisch verschijnsel van kometen is daarmee wel aannemelijk.
De mensen hadden Halley’s komeet al vroeg in de gaten. De oudst bekende historische vermelding is al van ruim voor onze jaartelling. Pas in het jaar 1705 echter, herkende de Engelse sterrenkundige Edmond Halley de regelmaat in zijn verschijning. Hij voorspelde de terugkomst in het jaar 1758. In dat jaar verscheen de komeet daadwerkelijk aan onze hemel. En sindsdien draagt hij de naam van deze sterrenkundige. Dit verhaal toont in het kort de stap van het vastleggen van losse waarnemingen naar het herkennen van patronen. In het tijdperk van de Verlichting. Een periode die grofweg samenvalt met de achttiende eeuw. Deze periode van voortschrijdende wetenschappelijke ontdekkingen zou echter niet mogelijk zijn geweest zonder de technologische innovaties van de periode ervoor. De eerste telescopen stonden bekend als ‘Hollandse kijker’. En hieruit blijkt duidelijk hoezeer de technologische kennis en kunde was gevorderd in de Nederlanden rond 1600. De eerste uitvinder is trouwens niet met zekerheid bekend. Eén van de kandidaten is de Alkmaarse Jacob Adriaanszoon Metius, die op 15 oktober 1608 octrooi aanvroeg. Maar rond die tijd waren er meerdere aanvragen in de Nederlanden, waardoor de echte uitvinder onbekend is gebleven. Naar Metius is in elk geval wel een straat genoemd, de Metiusgracht.

Vondst op vrijdag wordt samengesteld door Guus van den Berg, archeoloog team Erfgoed, gemeente Alkmaar.

Bekijk hier alle ‘Vondsten op vrijdag’