Strafrecht als kunst
Bijbelse, vaderlandse en klassieke oordelen
Tussen 1616 en 1620 kreeg de Alkmaarse schilder Nicolaes, of Claes, Jacobsz. van der Heck de opdracht om drie schilderijen te maken voor het stadhuis van Alkmaar. De werken hingen in de vierschaar en de schepenkamer: de ruimtes waar recht werd gesproken. De schilderijen moesten de schepenen eraan herinneren dat zij eerlijk, rechtvaardig en zonder vooroordelen moesten oordelen. Later verhuisden de werken naar de Burgemeesterskamer. Tegenwoordig zie je ze in Stedelijk Museum Alkmaar.
Nicolaes van der Heck werd tussen 1575 en 1581 geboren in Alkmaar. Lange tijd werden veel van zijn schilderijen trouwens toegeschreven aan zijn achterneef Claes Dircksz. van der Heck, die óók schilder was. Die verwarring ontstond doordat Nicolaes zijn werk signeerde met “C. Heck”.
Salomonsoordeel
Het eerste schilderij laat het beroemde oordeel van koning Salomo zien. Volgens de Bijbel verscheen God aan Salomo in een droom, kort nadat hij zijn vader was opgevolgd als koning. God gaf hem de kans om iets te wensen. Salomo koos onder andere voor wijsheid en het vermogen om goed en kwaad van elkaar te onderscheiden.
Dat zie je terug in het beroemde salomonsoordeel. Twee prostituees, die samenwoonden, waren allebei rond dezelfde tijd bevallen van een zoon. Toen één van de baby’s overleed, beweerden beide vrouwen dat het levende kind van haar was. Niemand kon weten wie de waarheid sprak.
Koning Salomo bedacht daarom een slimme oplossing. Hij zei: “Snijd het levende kind in tweeën en geef beide vrouwen ieder een helft.” Eén van de vrouwen smeekte daarop meteen om het kind te sparen en het aan de andere vrouw te geven. Toen wist Salomo genoeg: zij was de echte moeder.
(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)
Justitie van graaf Willem III
Het tweede schilderij toont een vaderlands verhaal uit 1336. Een arme boer bezat een mooie, gezonde koe. De baljuw van Zuid-Holland, een belangrijke bestuurder die verantwoordelijk was voor bestuur en rechtspraak, ruilde die stiekem om voor zijn eigen magere koe.
De boer liet het er niet bij zitten en stapte naar graaf Willem III, ook wel Willem de Goede genoemd. Hoewel de graaf ziek op bed lag, sprak hij toch recht. De baljuw moest de boer honderd gouden kronen betalen. Eerst leek het erop dat hij er met een lichte straf vanaf kwam. Maar toen hij wilde vertrekken, werd hij tegengehouden. Hij had de boer wel terugbetaald, maar hij had óók de graaf misleid.
Op het schilderij zie je hoe de beul het zwaard krijgt aangereikt van graaf Willem. De baljuw staat al geblinddoekt klaar. Het lijkt nog maar enkele seconden te duren voordat hij wordt onthoofd.
(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)
Details in het schilderij
De beul, de man in het groen die het zwaard krijgt aangereikt, is afgeleid van een figuur uit het schilderij De Aanbidding der Herders van Maerten van Heemskerck.
Kijk je goed naar de vingers van de geestelijke op de voorgrond, dan zie je dat daar iets veranderd is. Oorspronkelijk maakte hij waarschijnlijk een zegenend gebaar met twee vingers, zoals je dat vaak ziet op orthodoxe en katholieke afbeeldingen.
Oordeel van Cambyses
Het derde schilderij gaat terug naar de Klassieke Oudheid en vertelt het verhaal van de Perzische vorst Cambyses. Volgens het verhaal liet hij rechter Sisamnes levend villen, omdat die zich had laten omkopen en dus corrupt was.
Maar Cambyses ging nog verder. Hij liet de rechtersstoel bekleden met de huid van Sisamnes. Daarna moest Otanes, de zoon van Sisamnes en zijn opvolger als rechter, plaatsnemen op die stoel. Zo wilde Cambyses duidelijk maken hoe belangrijk eerlijke rechtspraak was.
(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)
Detail in het schilderij
Op de achtergrond van het schilderij zie je hoe Sisamnes van zijn huid wordt ontdaan.
Stadhuis
Moriaanshoofd
