Een Amerikaanse kunstenares op bezoek in de kerk van Schermerhorn
Een onverwachte ontmoeting met het verleden
In het najaar van 1884 rijdt een koets met paarden over de weg tussen Alkmaar en Oterleek. In het rijtuig zit een vrouw op zoek naar haar wortels: Miss Sophie Ely Schermerhorn, een Amerikaanse kunstenares. Ze is 47 jaar oud, alleen reizend, en vastbesloten het land en het dorp te zien waar haar voorouders ooit leefden. Wat ze nog niet weet: deze reis zal invloed hebben op het verhaal van de hele familie Schermerhorn, in Nederland én in Amerika.
Wie was Miss Sophie E. Schermerhorn?
Sophie wordt geboren in 1837, als jongste van vijf kinderen. Haar moeder overlijdt waarschijnlijk vroeg, want vier jaar later hertrouwt haar vader. Haar jeugd speelt zich af in Oak Point, een landelijke streek in New York, waar bossen, rivieren en kleine nederzettingen het landschap bepalen. Het is een wereld van eenvoudige boerderijen, vissersboten op de rivier en lange winters waarin de gemeenschap op elkaar is aangewezen.
In deze omgeving ontdekt Sophie haar liefde voor schilderen. Maar haar vader moedigt haar leifhebberij niet aan en Sophie wordt op haar zestiende onderwijzeres. Pas later, aangespoord door vrienden, durft ze alsnog een kunstopleiding te volgen en maakt ze naam als schilderes. Maar het lot is haar niet mild gezind.
(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)
Twee keer alles kwijt
De eerste klap komt in 1871, wanneer de grote brand van Chicago bijna al haar bezittingen én vrijwel al haar schilderijen verwoest. Ze begint opnieuw, schildert onverdroten voort en verhuist later naar Winfield, Kansas, waar ze helaas verkeerde investeringen doet in onroerend goed. Het lijkt erop dat ze daardoor financieel kwetsbaar wordt.
In 1904 slaat het noodlot opnieuw toe: haar huis brandt af. Wéér verliest ze bijna al haar werk. Nog even schildert ze, maar in 1906 maakt ze haar laatste schilderij. Ze is dan 79 jaar.
Haar laatste schilderij: een lied in kleur
Sophie vertelt over haar laatste schilderij aan een verslaggever. Het doek toont een zonsondergang bij het oude kerkhof van Pleasant Valley: op de voorgrond is een meer te zien. Verder donkere bomen, een weide met een streep avondlicht en wolken die rood opgloeien. ‘Ik zat te zingen toen ik dat schilderde. De verf leek uit mijn kwast te stromen. Door mijn hoofd speelden de woorden van een oud lied dat we zongen in de zondagsschool. Ze kwamen vanzelf naar boven, vol van een oneindige betekenis. Het lied gaat zo.
En zachtjes zingt Sophie voor de verslaggever:
Catch the sunshine, don’t be grieving
O’er that darksome billow there,
Life’s a sea of stormy billows,
We must meet them everywhere.
Pass right through them, do not tarry;
Overcome the heavy tide.
Look! There comes a gleam of sunshine,
Waiting on, the other side.
Vang het zonlicht, wees niet bedroefd
over die donkere golf daar.
Het leven is een zee van stormachtige golven,
we ontmoeten ze overal.
Ga er dwars doorheen, blijf niet hangen;
overwin de zware stroom.
Kijk! Daar komt een straal zonlicht,
die wacht aan de overkant.
De reis naar Nederland
Wanneer Sophie in 1884 en 1885 Europa bezoekt, reist ze ook naar het dorp dat haar naam draagt: Schermerhorn. In een brief aan haar broer en zus beschrijft ze haar aankomst: ‘We ontmoetten mr. Glijnis, die ons in zijn Nederlandse koets ongeveer drie mijl over een straatweg meenam door een goed gecultiveerd landbouwgebied, drooggemalen door 50 grote windmolens, zoals ik heb geschilderd in jullie winterlandschap, maar sommigen zijn veel groter.’
Ze is onder de indruk van het landschap: ‘Dit gebied wordt Schermermeer genoemd en het dorp ligt er middenin en de oude kerktoren van Schermerhorn is van overal te zien.’
Bij het huis van burgemeester Glijnis in Oterleek wordt ze warm ontvangen door zijn vrouw Neeltje Glijnis-Schermerhorn: ‘Bij de deur werden we begroet door mevrouw Glijnis met haar kapje en kettingen, volgens de gewoonte. Ze begroette me zeer vriendelijk, en daarna haar twee zoons en twee dochters, die er goed uitzagen.’
De kerk van Schermerhorn: een openbaring
Dan volgt het hoogtepunt van haar bezoek: de kerk in Schermerhorn.
‘Ik vond het een zeer fraaie oude kerk die nog steeds in gebruik is. Hij werd voor het eerst gebouwd in 1450, toen herbouwd in 1634. (…) De schilderingen op deze ramen behoren tot het fijnste werk in kleurtinten dat ik in Schotland of Engeland heb gezien (…) Ze zijn zo fijn geschilderd, dat ik me er niet aan waag om ze te kopiëren. Sommige waren zeer amusant, andere hadden Bijbelse onderwerpen, maar meestal waren het wapenschilden. Er was één centraal glas met de naam Schermerhorn, omringd door schilderijen die het land en de beroepen van de mensen voorstelden.
Aan elke kant van de deur en het gangpad hing een van De Ruyters kleine modelschepen, zoals de schepen waarmee hij ten strijde trok. Ze hebben een fraai uitziend orgel. Dit is nieuw en van recente datum.’
En dan gebeurt het. Tussen de grafstenen op de vloer ziet ze een naam die haar hart sneller doet kloppen: ‘Ik was blij verrast om deze inscriptie te vinden: ‘Jacob Ryer Schermerhorn, died jan. 25, 1645, and his wife 1665. (…) Ryer was ook de naam van onze grootvader in New York. Ik was verheugd te denken dat onze voorouders zo gerespecteerd werden dat ze in deze prachtige oude kerk werden begraven, waar de protestantse religie zo vele jaren was gepreekt.’
Deze vondst over haar voorouders wordt later in vrijwel elk stamboomonderzoek overgenomen, in Nederland én in Amerika. Sophie’s ontdekking wordt een fundament in de familiegeschiedenis.
(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)
De laatste jaren
We weten niet veel over Sophie en haar eventuele liefdes in haar leven. Misschien was haar grote liefde wel de schilderkunst? Ze woonde haar laatste jaren in North Denver, Colorado in een huis voor oudere vrouwen. Mogelijk omdat haar financiële middelen beperkt zijn geraakt. Sophie overlijdt daar in 1920. Haar lichaam wordt door haar zus en neef teruggebracht naar het kerkhof van Pleasant Valley. Hetzelfde kerkhof dat zij in haar laatste schilderij vastlegde. Op haar graf staat een steen die ze zelf ontwierp: ‘God is the Divine Artist. Heaven is made Beautiful by the Glories of Earth.’
Vertaald in het Nederlands wil dat zeggen: ‘God is de Goddelijke Kunstenaar. De hemel wordt mooi gemaakt door de gloriën van de aarde.’
Sophie Ely Schermerhorn leefde een leven vol kunst, verlies en ontdekkingen.
De kerk in Schermerhorn werd een getuige van haar familiegeschiedenis. Een plek waar de Amerikaanse kunstenares zich verbonden voelde met de naam die ze haar hele leven had gedragen.
De grafzerk van Jacob Ryer: een mythe?
Feiten & fabels
De tijd werpt een ander licht op de waarneming van Sophie. Bijna twee eeuwen later bestaan er twijfels over de grafsteen die zij beschreef. Tony Keevel (historicus) heeft dat in zijn lezing van 2019 mooi beschreven:
Of de door haar genoemde Jacob Ryer Schermerhorn überhaupt in de kerk begraven heeft gelegen, is verre van zeker. Misschien was de wens de vader van de gedachte, voor Sophie zelf, maar ook voor de generaties stamboomonderzoekers die haar brief als fundament bleven gebruiken.
Het bestaan van de grafzerk is uitsluitend gebaseerd op die ene vermelding in de brief van Sophie uit 1884. Recent onderzoek naar de familiegeschiedenis laat zien dat niet valt te achterhalen of de steen ooit echt heeft bestaan. De indeling van de kerkvloer veranderde door de eeuwen heen en werd slecht gedocumenteerd. In het standaardwerk over Noord-Hollandse grafstenen komt de zerk niet voor, en de enige steen met een vergelijkbare naam — Jacob Rijer — blijkt te behoren aan een dorpsonderwijzer die in 1653 overleed. Grondig archiefonderzoek biedt ook geen uitkomst: de dorpsbrand van 1699 verwoestte de archieven uit die periode.
Maar moeten we op basis van het ontbreken van bewijs Sophie’s waarneming zomaar terzijde schuiven? De twijfel heeft in elk geval geen enkele onderzoeker ervan weerhouden om de Jacob Ryer Schermerhorn uit haar brief tot stamvader te verklaren, van zowel de Nederlandse als de Amerikaanse tak.
Slot
Het verhaal van en over Sophie beweegt tussen feiten en fabels. Misschien is dat wat haar reis ons naliet: niet een sluitend antwoord, maar een echo. Een herinnering aan een vrouw die lang geleden in de kerk van Schermerhorn dacht haar familieoorsprong te zien. Dankzij haar brief leeft het familieverhaal tot op de dag van vandaag voort, aan beide kanten van de oceaan.
