Hoe komt de mol in het dorpswapen van Schermerhorn?

Hoe komt de mol in het dorpswapen van Schermerhorn terecht? En in het familiewapen van de Amerikaanse Schermerhorns? En welke rol speelde Lady Caroline Schermerhorn Astor? Dit verhaal in drie delen neemt je mee op een reis van het dorp Schermerhorn naar de High Society in New York.

Hoe komt de mol in het dorpswapen van Schermerhorn?

De inwoners van het dorp Schermerhorn dragen al generaties lang een opvallende bijnaam: de Mollen. Die naam hebben zij te danken aan een verhaal dat tot op de dag van vandaag dag graag de ronde doet in het dorp en omstreken. De twee dorpen Schermerhorn en Grootschermer hadden jarenlang samen één kerk. Volgens de overlevering stond deze gedeelde kerk precies op de grens tussen de twee dorpen, op de plek waar nu molen De Havik staat. In 1604 was er alleen nog maar een ruïne van dit kerkje over en er werden plannen gemaakt voor een nieuwe kerk.

Beide dorpen wilden heel graag de bouwmaterialen van de ruïne hebben voor eigen gebruik. De buurdorpen kwamen er samen niet uit en uiteindelijk liep de ruzie zo hoog op dat de zaak bij de rechter kwam. De boedel en inkomsten van de kerk werden gelijk verdeeld over beide dorpen, maar Grootschermer kreeg tweederde deel van de bouwmaterialen toebedeeld.

De Schermerhornaren, zo gaat het verhaal, legden zich niet neer bij de uitspraak van de rechter. Diezelfde nacht gingen ze op pad, gewapend met schoppen. Vastberaden om het lot een handje te helpen. De kerkruïne stond op een terp en in het donker begonnen zij aan ‘hun kant’ te graven en te wroeten, net zolang totdat de kerk omviel.

Actie geslaagd: Het materiaal dat aan hun kant terecht was gekomen, was voor Schermerhorn.
Het is een mooi verhaal, maar er is verder nooit wat over teruggevonden in de archieven. Elk historisch bewijs over deze oorsprong van de naam ‘mollen’ ontbreekt. Maar het blijft een mooi verhaal.

Een verhaal met een staartje

Het wordt nog mooier, want het verhaal over de mol in het dorpswapen kreeg onlangs een staartje. Een dorpsbewoonster en liefhebber van historie vond in de ‘Zaanlandse Arkadia’ een vermelding over de mollen van Schermerhorn. Deze vondst is de oudste historische bron over de mollen. Tot nu toe…

De Saanslands Arkadia was een boek uit 1658, geschreven door de Zaandamse boekverkoper Hendrik Soeteboom. Het geldt als een van de vroegste werken over de geschiedenis en folklore van de Zaanstreek. Soeteboom schrijft in zijn boek ook over de Schermerhorn, en hoe de mol in het dorpswapen terecht kwam!

(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)

‘Volgens Jan Symonsz. Beets, burgemeester van Schermerhorn en heemraad van de Zaandamse Dam, heeft Heer Mentinga de aanleiding gegeven tot de mol in het wapen van Schermerhorn. ‘Ook anderen hebben mij dit verteld, en zo zou het zijn gegaan,’ schrijft Soeteboom.
De mensen van Oosthuizen hadden vaak grote ruzies met de inwoners van Schermerhorn, en zelfs openlijke oorlogen. Tijdens een bijeenkomst waar men een vredesregeling wilde treffen, speelde Heer Mentinga een opvallende rol. Hij was een man die erom bekend stond liever oorlog dan vrede te zien. En hij moedigde de Schermerhorners telkens aan om nog wat te blijven aanwroeten, zodat zij meer voordeel uit de onderhandelingen konden halen.

Aanwroeten betekent ‘ondergronds woelen’, zoals mollen doen. Maar figuurlijk betekent het stoken en porren. En door dat gedrag kregen de inwoners van Schermerhorn naderhand de bijnaam ‘de wroeters’. Het werd een naam om trots op te zijn en daarom kozen zij een mol als symbool in hun dorpswapen. De mol was sindsdien te zien op wimpels, banieren, zegels en gebouwen in het dorp. Aldus Soeteboom in zijn Arkadia.

(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)

De mol en de Grote Kerk van Schermerhorn als statussymbool in Amerika

De mol uit het dorpswapen van Schermerhorn duikt in de 19^e eeuw op in Amerika: in het familiewapen van de familie Schermerhorn aldaar. Wie had dat gedacht?
In de negentiende eeuw zijn veel kolonistenfamilies rijk geworden in het nieuwe land. Ze willen heel graag laten zien dat ze afstammen van oude, voorname geslachten uit Europa. Daarmee willen zij hun status verhogen en zich onderscheiden van de opkomende nieuwe rijken in Amerika.
Stambomen worden uitgeplozen en opgesteld, familiewapens worden op wonderbaarlijke wijze uit archieven getoverd: verzonnen dus.

En zo ging het ook met het familiewapen van de Amerikaanse tak van de familie Schermerhorn.  De tekening van een boom met een mol eronder, omringd door sierlijke linten, met zelfs een helm erbovenop, is dus geen erfstuk uit een adellijke familie, maar een creatie uit de late achttiende of vroege negentiende eeuw.
De mol in het familiewapen vertoont sterke gelijkenis met de mol uit het dorpswapen van Schermerhorn. De Amerikaanse Schermerhorns zijn trots op het dorp van hun herkomst. De Grote Kerk van Schermerhorn is in de Amerikaanse familiegeschiedenis van grote betekenis, vooral vanwege het idee dat de grafzerk van de oerstamvader der Schermerhorns – Jacob Rijer Schermerhorn – daar lag.

Zo werd in de Amerikaanse verbeelding een klein Noord-Hollands dorp een plaats van aanzien, terwijl Schermerhorn historisch gezien niet zó belangrijk was. En hun familiewapen gaf hen de begeerde status, waarmee gepronkt kon worden in de hogere kringen. En het is in deze wereld dat één vrouw opklom tot onbetwiste koningin van de New Yorkse High Society: Caroline Webster Schermerhorn Astor.

(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)

Lady Caroline Schermerhorn Astor, koningin van de New Yorkse High Society

Jacob Janse Schermerhorn steekt als jonge jongen de oceaan over naar de nieuwe wereld en komt daar omstreeks 1636 aan in Nieuw Amsterdam, later New York.
De nakomelingen van deze Jacob Janse en zijn vrouw Jannetje worden succesvolle kooplieden. In de negentiende eeuw groeit de familie uit tot een van de bekendste namen in New York. Straatnamen en gebouwen dragen vandaag de dag nog altijd hun naam, zoals Schermerhorn building, Schermerhorn Hall en metrostation Hoyt–Schermerhorn Streets.

Abraham Schermerhorn (geboren in 1783) is van de vijfde generatie sinds Jacob Janse. Hij groeit op in een familie die actief is in de scheepvaart en handel. Vanaf zijn 25^ste jaar werkt hij  in het bedrijf van zijn vader en hij richt samen met zijn broer een eigen firma op: Schermerhorn & Co. Ze handelen in goederen, investeren in schepen en bezitten waardevol land. Een deel daarvan verkoopt Abraham later voor hoge bedragen. In 1830 wordt zijn kapitaal geschat op 500.000 dollar, en daarmee behoort hij tot de rijkste mannen van New York. Abraham trouwt met Heleen Courtland White. Samen leggen ze de basis voor de latere posities van hun kinderen. Hun dochter Caroline wordt in 1830 geboren als jongste van hun negen kinderen.

De geboorte van een matriarch: Caroline Webster Schermerhorn

Caroline groeit op in een wereld vol comfort en goede scholen. Met haar familie woont ze in een van de meest modieuze buurten van de stad New York. Ze leert Frans, krijgt een strenge opvoeding en groeit op met het idee dat goede manieren en afkomst belangrijker zijn dan geld. In 1853 trouwt Caroline met William Backhouse Astor Jr. De Astors zijn schatrijk geworden door handel en vastgoed. Hoewel William rijker is, heeft Caroline meer aanzien, want zij brengt iets mee dat nog waardevoller is dan geld: oude Nederlandse wortels. Zij vertegenwoordigt de knickerbockers, die al sinds de zeventiende eeuw in de stad wonen. Hun huwelijk verenigt rijkdom met status.
Samen krijgen Caroline en William vijf kinderen. Ze wonen met hun gezin in een groot huis aan Fifth Avenue, op de plek waar nu het Empire State Building staat. In de zomers verblijven ze met hun gezin en personeel in hun landhuis buiten de stad.

De opkomst van Lady Astor

Na de Amerikaanse Burgeroorlog (1865) verandert New York razendsnel. De stad groeit en er komen nieuwe rijken die hun fortuin vergaren in spoorwegen, staal en olie. Caroline ziet hoe de oude rijken terrein dreigen te verliezen. Ze besluit dat iemand de etiquette en traditie moet bewaken en neemt deze taak met verve op zich. Ze organiseert grote feesten voor zichzelf en andere leden van de elite. De bijeenkomsten zijn enorm luxe en zorgen voor veel publiciteit. Ze laat een neef voor haar ‘balls’ een beroemde lijst samenstellen: The Four Hundred. Dat zijn vierhonderd mensen die volgens haar aan alle normen voldoen om in haar balzaal te mogen komen. Wie op deze lijst staat, hoort erbij. Wie er niet op staat, valt buiten het netwerk van de hoogste kringen. Aan het eind van de negentiende eeuw is Caroline de onbetwiste leider van New York’s High Society. 

(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)

De strijd tussen oud en nieuw geld

De nieuwe rijken zijn zo ongelooflijk rijk dat ze alles kunnen kopen. Daar zijn ze niet stil over, dat dragen ze juist heel graag uit. En ze willen dolgraag toegang tot de hoge kringen, maar Caroline houdt ze heel lang buiten de deur. Ze vindt hun rijkdom van weinig klasse getuigen en te opzichtig. Haar macht is zo groot dat ze zelfs de steenrijke Vanderbilts met hun ‘nieuwe geld’ jarenlang buiten de High Society weet te houden. Maar dat verandert in 1886, als de jonge Alva Vanderbilt ten tonele verschijnt. Zij is vastbesloten om een voet tussen de deur te krijgen in de hogere kringen van New York. Hiervoor organiseert Alva voor haar 25^ste verjaardag een spectaculair bal en nodigt twaalfhonderd gasten uit. Ze wil er zeker van zijn dat Lady Astor ook komt. Daarom nodigt ze de pers bij haar thuis uit, voorafgaand aan het feest. En dat werkt: de pers vergaapt zich aan Maison VanderBilt, extravagant van binnen en van buiten, én aan alle voorbereidingen die getroffen worden voor het grote bal. De kranten staan er vol mee. Het feest van Alva Vanderbilt is al gauw ‘talk of the town’ én ‘the placet to be.’
Op de dag van het bal, op 21 maart 1886 verzamelt een nieuwsgierige menigte al om acht uur ’s avonds bij het Huis van VanderBilt, terwijl het feest zelf pas om elf uur begint.
Lady Astor kán niet wegblijven en dus verschijnt ook zij. Ze ziet dat Alva tot de crème de la crème van New York behoort en ze besluit: ‘We hebben geen recht om mensen uit te sluiten die vooruit zijn gekomen door de groei van dit geweldige land. De tijd voor de VanderBilts is gekomen.’ 

Roddels en schandalen (de 7^e generatie)

Terwijl de elite zich vermaakt met feesten, diners en tennistoernooien, groeit de armoede in de steden. Vakbonden komen op voor de ‘working class’. De vraag klinkt steeds luider: Voor wie is dit Amerika eigenlijk?
Lady Astor leeft in een wereld die ver van deze problemen afstaat. Haar dagen blijven draaien om etiquette, familiebanden en sociale invloed. En daar heeft zij haar handen vol aan. Haar vijf kinderen worden geboren in een meer dan gespreid bedje, maar haar derde dochter Charlotte loopt niet het pad dat haar moeder zo zorgvuldig voor haar uitgestippeld heeft. Weliswaar trouwt ze ‘een goede partij’ als ze eenentwintig jaar is, maar al gauw is het huwelijk omgeven door roddels en schandalen. En alles krijgt gretig de aandacht in de kranten. Er wordt gefluisterd dat Charlotte een minnaar heeft. En haar echtgenoot daagt deze minnaar tenslotte uit tot een ouderwets duel. Dat gevecht wordt op het nippertje voorkomen, maar de huwelijksperikelen blijven de kranten halen.

Moeder Lady Astor ziet haar zorgvuldig opgebouwde familiestatus afbrokkelen, de schone schijn van de elite ontmaskerd. Scheiden is in die tijd een enorme schande. Het is gezichtsverlies voor de hele familie en zal leiden tot uitstoting van haar dochter uit de hoge kringen. Ze probeert uit alle macht te bemiddelen in het huwelijk van haar dochter en schoonzoon. Dat doet ze onder andere door het echtpaar naar Europa te leiden. Ze hoopt dat het stel daarmee uit het zicht verdwijnt van de hogere kringen én de pers, maar tevergeefs.

Voor Charlotte moeten het geen gemakkelijke jaren geweest zijn. Ze verblijft ver van huis in Engeland en Frankrijk. Ze wordt onterfd in 1892, en in datzelfde jaar overlijdt haar vader. Als de officiële scheiding een feit is, heeft haar huwelijk tien jaar geduurd. De voogdij over haar vier kinderen wordt door de rechter aan haar ex-echtgenoot toegewezen. Twee jaar later sterft haar jongste dochter van acht jaar. Charlotte trouwt opnieuw, maar negen jaar later overlijdt haar man al. Haar leven is een aaneenschakeling van ingrijpende gebeurtenissen.

(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)

Waldorf Astoria Hotel en Titanic

Haar broer Jack laat haar, in ieder geval financieel, niet in de steek. Ter compensatie van de onterving ontvangt Charlotte van hem een miljoen dollar. Dat bedrag kan hij waarschijnlijk makkelijk missen.  Net als de generaties Astors voor hem, verdient John Jacob “Jack” Astor IV miljoenen aan onroerend goed. Hij laat het Astoria Hotel bouwen, het meest luxe hotel ter wereld. Zijn hotel staat naast het Waldorf Hotel, dat eigendom is van zijn neef en concurrent. Het complex wordt bekend als het Waldorf-Astoria Hotel.

Jaren later haalt ook Jack, de krantenkoppen met zijn scheiding én de aankondiging dat hij meteen hertrouwt. Het echtpaar boekt een langdurige huwelijksreis naar Europa en Egypte, in de hoop dat het stof over dit schandaal in Amerika intussen neerdaalt. Toch boekt Jack de terugreis naar New York eerder dan gepland, want zijn vrouw Madeleine blijkt zwanger.

Op 10 april 1912 stappen zij in Frankrijk aan boord van het schip de Titanic, één van de grootste en meeste luxe scheper ter wereld. Als de Titanic een paar dagen later met volle kracht op een ijsberg vaart, helpt Jack zijn zwangere vrouw, haar hulp en verpleegster in de reddingsboot. Zelf mag hij niet mee. Het motto is: vrouwen en kinderen eerst. Volgens de verhalen kan hij wel mee de in de laatste reddingsboot, maar geeft hij zijn plaats aan twee kinderen. Een overlevende vertelt later dat hij Astor nog in het water heeft gezien, terwijl hij zich vasthoudt aan een reddingsvlot. Uiteindelijk verdrinkt hij en wordt zijn lichaam later teruggevonden in het water. Vier maanden na de ramp met de Titanic schenkt zijn vrouw Madeleine het leven aan hun zoon: John Jacob ‘Jacey’ Astor VI.

Lady Astor maakt de geboorte van deze kleinzoon niet meer mee. Ook het schandaal en de tragische dood van haar enige zoon is haar bespaard gebleven. Ze overlijdt op 78-jarige leeftijd in 1908. 
Hiermee eindigt deze bijzondere reis: van de Mollen en de Grote Kerk in Schermerhorn naar de koningin van New York’s High Society. Zij maakte van de naam Schermerhorn een begrip in Amerika.