Bätz-Witte orgel Grote Kerk De Rijp gerestaureerd

“Er was altijd al een verborgen schoonheid, die nu in volle glorie naar buiten komt”

Vorig jaar kon je tijdens Open Monumentendag al een kijkje nemen bij de restauratie van het monumentale orgelbalkon in de Grote Kerk van De Rijp. Inmiddels is ook het indrukwekkende orgel zelf helemaal gerestaureerd. Na maanden van zorgvuldig vakwerk klinkt het instrument weer zoals het ooit bedoeld was. En natuurlijk is de Grote Kerk weer geopend op Open Monumentendag, zondag 13 september. Dan is er een tentoonstelling te zien over de grote brand in De Rijp in 1654. En je kunt het gerestaureerde orgel bewonderen. Mét uitleg van organist Gerard Jan Slegt.

De restauratie van het Bätz-Witte orgel begon letterlijk bij de basis. De kerk verzakt al eeuwen langzaam. De twee zuilen waarop het orgelbalkon aan de voorkant rust, waren anders gefundeerd dan de kerk. Daardoor zakten ze sneller dan de kerk zelf. Hierdoor kwam het orgel steeds schever te staan. Dat lijkt misschien onschuldig, maar voor een orgel is het een serieus probleem. De bijna 1.200 pijpen zijn gemaakt van een zacht metaal. Als ze niet meer recht staan, kunnen ze vervormen of zelfs bezwijken.

(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)

19 meter de grond in

Daarom werd eerst het balkon ondersteund, zodat de twee zuilen konden worden gedemonteerd. Op de plek van de zuilen ging de nieuwe fundering negentien meter de grond in. Daarna konden de zuilen worden teruggeplaatst… Vervolgens zetten specialisten het instrument, onder toeziend oog van de orgelbouwer, heel voorzichtig weer recht. Dankzij een slim systeem met stelschroeven kan het orgel in de toekomst eenvoudig opnieuw worden gesteld als de bodem ooit weer verder zakt. Een mooi voorbeeld van hoe je historisch erfgoed toekomstbestendig maakt, zonder het karakter ervan te veranderen.

Toen de basis weer op orde was, begon de restauratie van het orgel zelf. Vrijwel alle 1.200 orgelpijpen gingen uit het instrument om te worden schoongemaakt, hersteld en opnieuw afgesteld. Een deel verhuisde naar de werkplaats van orgelbouwer Flentrop in Zaandam, een ander deel bleef gewoon in De Rijp. Het orgelbalkon veranderde tijdelijk in een bijzondere werkplaats.

Blaasbalg

Ook het systeem dat de orgelpijpen van lucht voorziet, kreeg een grondige opknapbeurt. De blaasbalg werd hersteld en ook het oorspronkelijke systeem waarmee je het orgel met de hand van lucht kunt voorzien, werkt weer. Zelfs bij een stroomstoring kan het instrument daardoor nog worden bespeeld. Daarnaast zijn de windlades en de overbrenging van de toetsen volledig afgesteld. Het resultaat is een orgel dat weer soepel speelt, zonder hangende toetsen of ander speelongemak.

Tijdens de restauratie kwamen ook verrassende sporen uit het verleden weer tevoorschijn. Het orgel werd in 1923 verplaatst van het koor naar het noordtransept en daarbij kreeg het front een andere uitstraling. Delen van die ombouw werden tijdens de werkzaamheden weer tijdelijk zichtbaar. Ook het oude wapenschild van De Rijp, met het jaartal 1923, is bewaard gebleven. Dat wacht nog op een nieuwe mooie plek in de kerk.

(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)

Nieuwe veilige trap

Niet alleen het orgel zelf kreeg aandacht. Ook de route naar de speeltafel met de toetsen werd aangepakt. Vóór de restauratie moest de organist via een steile trap in de keuken naar boven klimmen om het orgel te bespelen. Nu is achter de linker deur onder het orgel een veilige nieuwe trap gemaakt. Daarbij zijn karakteristieke onderdelen van de oorspronkelijke trap, zoals de spijlen en de traphekken, opnieuw gebruikt. Zo blijft ook dit stukje geschiedenis bewaard.

Eind juni werd de restauratie officieel afgerond. Even daarvoor kreeg Gerard Jan Slegt, de vaste organist van de Grote Kerk, al de gelegenheid om het te proberen: “Toen zaten nog niet eens alle pijpen erin, maar ook toen kon je al duidelijk het verschil horen!”

Verborgen schoonheid

“Het orgel had altijd zo’n verborgen schoonheid. Je kunt het vergelijken met een schilderij met zo’n vernislaag die in de loop der jaren vervuild is geraakt. De schoonheid van het schilderij is op zich al zichtbaar, maar als een restaurator al dat vuil eraf haalt, dan blijkt dat er onder dat vuil nog heel veel verscholen zat. En dat is wat ik hier ook met het orgel ervaar.

Kijk, de bouwer heeft het orgel zo gemaakt dat het ook in een mindere conditie goed klinkt. En in de jaren tachtig is er ook al een deel gerestaureerd. Maar het kon dus nog mooier. Nu het gerestaureerd is en ook echt goed is schoongemaakt, komt de schoonheid in volle glorie naar buiten.”

Op 12 juli verzorgde Gerard Jan Slegt, samen met enkele andere organisten, een gratis concert in de kerk om te vieren dat het orgel hersteld was: “Het was alsof we op een compleet ander instrument speelden. Het orgelbalkon was natuurlijk ook rechtgezet. Maar voorheen stond het dus gewoon scheef, waardoor het heel zwaar was om de toetsen in te drukken. Mensen die er vaker op speelden, waren daaraan gewend. Maar anderen konden er niet zo makkelijk op spelen. Nu het instrument recht staat, speelt het gewoon veel beter en kun je er ook weer veel meer mee doen!”

Kom langs op Open Monumentendag

Tijdens Open Monumentendag op zondag 13 september kun je het resultaat zelf bewonderen. Gerard Jan is deze dag van 12.00 uur aanwezig om uitleg te geven en te laten horen hoe het orgel klinkt.

Daarnaast is in de Grote Kerk De Rijp een tentoonstelling te zien over de grote brand van 1654. Dit in aansluiting op het landelijke thema van dit jaar: Veerkrachtig Erfgoed. We zien hoe De Rijp deze grote verwoestende brand heeft overleefd en hoe alles weer is opgebouwd, inclusief de kerk.

Op de hoogte blijven?

Meld je aan voor onze nieuwsbrief. Met drie keer per jaar met het digitale Erfgoed Magazine Alkmaar. Een week voor het Open Monumentendagweekend het volledige programma. En enkele keren per jaar de meest actuele erfgoednieuwtjes.

Wat is er te doen in Grote Kerk De Rijp?

Er is van alles te zien en te beleven op Open Monumentendag, in een heleboel monumenten in Alkmaar.

Voel de historie tijdens de 40e editie van Open Monumentendag

Wanneer kun je beter de historie ervaren dan in het weekend van Open Monumentendag? Op 12 en 13 september gaan er maar liefst 86 monumenten open. En kun je twee dagen lang luisteren naar verhalen en plekken ontdekken waar je het bestaan niet van wist.

Erfgoed Magazine Alkmaar 76 zomereditie

De zomereditie van Erfgoed Magazine Alkmaar zit boordevol inspiratie voor Open Monumentendag. In de Grote Kerk kun je nu op ontdekkingstocht langs de graven met de Grote Zerk App.

Activiteiten Open Monumentendag

Het wordt een Open Monumentendagweekend met spetterende activiteiten voor jong en oud. Op deze pagina vind je in een lijst de activiteiten op zaterdag en op zondag. Zo vind je hopelijk snel wat jou aanspreekt.

Grote Kerk De Rijp

Open op Open Monumentendag op zondag van 11 tot 17 uur. Hervormde Kerk gebouwd in de laatgotische stijl (1529-1538) dat in delen tot stand kwam. Na het schip kwam een dwarsbeuk en het koor. Bij de dorpsbrand van 1654 ging de kerk grotendeels in vlammen op.