De gebrandschilderde ramen van de Kapelkerk

8 mei 2025

Deel via:

Terug naar de verhalen over De Kapelkerk

Wie de Kapelkerk binnenloopt, ziet kleurrijke gebrandschilderde ramen met bijbelse voorstellingen, symboliek en persoonlijke verhalen. Opvallend genoeg hing er lange tijd helemaal geen gekleurd glas in de kerk. Na de grote brand van 1760 bleef de Kapelkerk ruim anderhalve eeuw zonder gebrandschilderde ramen. Pas in de jaren twintig van de vorige eeuw veranderde dat.

Moderne ramen voor een oude kerk

In 1924 vond de kerkvoogdij van de Nederlands Hervormde kerk het tijd voor nieuwe ramen. De opdracht ging naar kunstenaar en glazenier Willem Bogtman (1882-1955). Hij ontwierp opvallende Art Deco-ramen met kleurrijke golfjes, spiralen en sierlijke patronen in felle kleuren. Vooral de ramen aan de noordkant van de kerk kregen zo’n moderne uitstraling.

Ook in de gevel aan de Laat verschenen nieuwe ramen. Daar koos Bogtman voor tweedelige vensters met in het midden een rechthoekige ruimte voor een gebrandschilderde voorstelling. Mogelijk verwees hij daarmee naar oudere medaillonramen, zoals het beroemde medaillonnenglas in de Grote Kerk van Schermerhorn uit 1635.

De moderne smaak van de jaren twintig bleek niet blijvend. In de jaren vijftig vond de Hervormde kerkvoogdij de Art Deco-randen te bont en te druk geworden. De kleurrijke omlijstingen verdwenen grotendeels uit de kerk. De gebrandschilderde voorstellingen zelf bleven behouden en werden opnieuw verdeeld over de ramen, nu met eenvoudiger randwerk eromheen.

(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)

Dit raam heeft nog de oorspronkelijke art deco-omranding in circa 1948. Deze ramen waren een schenking van de familie Holsmuller in 1942.

Het interieur van de Kapelkerk in circa 1935, zal er vrolijk uitgezien hebben. De kleurige doorstraling van de glas-in-loodramen aan deze zuidkant. De kleuren zijn helaas onbekend. — Dit raam heeft nog de oorspronkelijke art deco-omranding in circa 1948. Deze ramen waren een schenking van de familie Holsmuller in 1942.

Geschonken door betrokken Alkmaarders

De ramen kwamen tot stand dankzij schenkingen van kerkleden, kerkvoogden en Alkmaarse families. Het eerste raam werd in 1924 aangeboden ter herinnering aan predikant Vinke. Het tweede raam volgde in 1927 en was een gezamenlijke schenking van onder anderen kerkvoogden mr. P.J.C. van Toornenburg en mr. A.M. Ledeboer.

Daarna volgden nog meer ramen. Het derde raam werd geschonken door de familie Ringers in 1928, het vierde door het Comité van Jeugddiensten in 1931, het vijfde door de familie Ringers-Veen in 1939 en het zesde door de familie Holsmuller in 1942.

Vooral de families Holsmuller en Ringers drukten een stempel op de ramen. Beide families waren succesvol geworden in handel en industrie en speelden tegelijkertijd een actieve rol in het kerkelijke en maatschappelijke leven van Alkmaar.

(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)

Gebrandschilderd raam met een afbeelding van Luther. — Gebrandschilderd raam in De Kapelkerk door Willem Bogtman in 1942. ‘Hier sta ik. Ik kan niet anders’. Luther lijkt hier voor de Dom van Worms te staan. Bogtman heeft zelf een Gotisch kerkportaal bedacht. Ook de kleding van Luther zal hij niet gedragen hebben, omdat hij toentertijd nog een monnik was. De afbeelding van een monnik zou men niet passend hebben gevonden in de Hervormde Kapelkerk. Het hart, kruis en anker, onderaan zijn symbolen voor geloof, hoop en liefde.

Gebrandschilderd raam met een afbeelding van een engel naast een ster, herders en schapen. — Gebrandschilderd raam in De Kapelkerk door Willem Bogtman in 1942. ‘Hier sta ik. Ik kan niet anders’. Luther lijkt hier voor de Dom van Worms te staan. Bogtman heeft zelf een Gotisch kerkportaal bedacht. Ook de kleding van Luther zal hij niet gedragen hebben, omdat hij toentertijd nog een monnik was. De afbeelding van een monnik zou men niet passend hebben gevonden in de Hervormde Kapelkerk. Het hart, kruis en anker, onderaan zijn symbolen voor geloof, hoop en liefde.

De familie Ringers

De familie Hendrik Ringers was nauw verbonden met de Kapelkerk. Hendrik Ringers richtte in 1905 de bekende chocoladefabriek Ringers op. Zijn broer Johan Ringers werd later minister van Openbare Werken en Wederopbouw en was commissaris bij de fabriek.

Ook andere familieleden waren actief in Alkmaar. De jongste zoon, aannemer en architect F.H. Ringers jr., bouwde in 1920 de beroemde Ringersfabriek aan de Noorderkade. Daarnaast was hij commandant van de brandweer en vervulde hij allerlei maatschappelijke functies.

In 1928 schonken de zes kinderen van Elisabeth Ringers-Volten samen twee ramen aan de Kapelkerk, als herinnering aan hun moeder. De gekozen voorstellingen sloten nauw aan bij haar leven en overtuigingen.

Op één van de ramen staat Dorcas afgebeeld, bekend uit Handelingen 9. Daarmee verwees de familie naar de ‘Dorcaskrans’, een damesgroep voor liefdadigheid waar Elisabeth Ringers-Volten deel van uitmaakte. Een ander raam toont de engelenzang Eere zij God uit het kerstverhaal van Lucas.

Het raam met de tekst Laat de kinderkens tot Mij komen verwijst naar de gelijknamige Hervormde zondagsschool, waarbij zoon Jan Ringers en zijn vrouw actief betrokken waren. Na het overlijden van haar man schonk mevrouw Ringers-Veen in 1939 nog een extra raam. Zij koos bewust voor de voorstelling van Het penningske der weduwe, omdat zij geraakt werd door de bescheiden gift van de arme weduwe uit het bijbelverhaal.

(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)

Gebrandschilderd raam met een afbeelding van een het verhaal van Tabitha, ook bekend als Dorcas. Bovenin het raam wordt getoond hoe zij wordt bezocht door vrouwen. Petrus wekte haar daarna op uit de dood. — Gebrandschilderd raam in De Kapelkerk door Willem Bogtman. ‘Dorcas hand IX: 36-4’. De geschiedenis van een vrouw die veel goede werken verrichte, ze maakte kleren voor de armen. Op een dag werd zij ziek en overleed ze.

Gebrandschilderd raam met een voorstelling uit het Nieuwe Testament. De mensen brachten hun kinderen bij Jezus. Zij wilden graag dat Hij zijn handen op hen zou leggen en voor hen zou bidden. Jezus zegent de kinderen. — Gebrandschilderd raam in De Kapelkerk door Willem Bogtman. ‘Dorcas hand IX: 36-4’. De geschiedenis van een vrouw die veel goede werken verrichte, ze maakte kleren voor de armen. Op een dag werd zij ziek en overleed ze.

Ook het familiewapen van Ringers

De familie waardeerde het werk van Willem Bogtman bijzonder. In de Ringersfabriek hing al vroeg een glas-in-loodraam met het familiewapen. Ook het aannemersbedrijf van de familie aan de Laat kreeg in 1927 gebrandschilderde ramen van Bogtman, al zijn die inmiddels verdwenen.

Wel bewaard zijn de consistorieramen in de Grote Kerk van Alkmaar, die de familie Ringers in 1947 liet maken. Bogtman versierde deze ramen met fijne grisailles van de kerkhervormers Maarten Luther, Johannes Calvijn en Huldrych Zwingli.

In de Trefpuntkerk hangt bovendien nog een later Ringersraam met de Goede Herder en twee schapen. Dat raam werd in 1968 geschonken door mevrouw G. Ringers-Wolzak.

Luther en de familie Holsmuller

Het laatste raam in de reeks werd in 1942 geschonken door de familie Holsmuller, ter gelegenheid van het honderdjarig bestaan van hun groothandel in koloniale waren.

Kerkvoogd Willem Holsmuller had veel bewondering voor Maarten Luther. Zijn favoriete lied was Een vaste burcht is onze God, dat ieder jaar op Hervormingsdag in de kerk werd gezongen. Na zijn overlijden liet zijn weduwe Martha Holsmuller-Wichers daarom een raam maken met een voorstelling van Luther tijdens de Rijksdag in Worms, met de beroemde woorden: “Hier sta ik, ik kan niet anders.”

(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)

Gebrandschilderd raam met een afbeelding van een arme vrouw die geld offert. — Gebrandschilderd raam in De Kapelkerk door Willem Bogtman in 1939. ‘Marcus XII: 38-44’. Het penningske der weduwe. Over een arme weduwe die maar een klein muntje in het offerblok van de tempel kwijt kon. Terwijl de rijke man een groot bedrag kon geven. Het geld van de weduwe was haar hele inkomen, terwijl het voor de man maar een fooitje was. Bovenin het raam zien we hoe Jezus deze gelijkenis aan zijn leerlingen vertelt.

Gebrandschilderd raam met een afbeelding van een witte duif boven een burcht en een stad. — Gebrandschilderd raam in De Kapelkerk door Willem Bogtman in 1939. ‘Marcus XII: 38-44’. Het penningske der weduwe. Over een arme weduwe die maar een klein muntje in het offerblok van de tempel kwijt kon. Terwijl de rijke man een groot bedrag kon geven. Het geld van de weduwe was haar hele inkomen, terwijl het voor de man maar een fooitje was. Bovenin het raam zien we hoe Jezus deze gelijkenis aan zijn leerlingen vertelt.

Glazenier Willem Bogtman

Willem Bogtman werd geboren in Bergen in een Nederlands Hervormd gezin. Na een korte periode als huisschilder volgde hij een tekenopleiding aan de kunstacademie in Amsterdam. Vanaf 1912 leidde hij een atelier voor gebrandschilderd glas, eerst in Heemstede en later in Haarlem.

Zijn grote doorbraak kwam in 1918 met de indrukwekkende glazen overkapping van het Scheepvaarthuis in Amsterdam. Daarna werkte atelier Bogtman aan talloze opdrachten, vaak voor architecten van de Amsterdamse School.

Ook kunstenaars als Frans Huismans en Piet Worm lieten hun ontwerpen door Bogtman uitvoeren. In Alkmaar zijn daarvan nog voorbeelden te zien in de voormalige Vondelschool en het Murmellius Gymnasium.

Naast nieuwe ontwerpen werkte atelier Bogtman ook aan restauraties van historische kerkramen, bijvoorbeeld in de Grote Kerk van Edam.

Na het overlijden van Willem Bogtman werd het atelier voortgezet door zijn zoon Albert Bogtman. In 2002 en 2003 werden de ramen van de Kapelkerk gerestaureerd onder leiding van Rutger W. Bogtman, een kleinzoon van Willem. Kort daarna, in 2004, sloot atelier Bogtman definitief zijn deuren.

Bron: Janneke van Zanten-van Wijk in Machtig en Prachtig Alkmaar