Meer bekend over bottenvloer dankzij specialistisch onderzoek
“Aan de slijtage kun je zien dat er met leren schoeisel overheen is gelopen”
Toen aan de Achterdam in Alkmaar een vloer werd gevonden van dierenbotten, wisten onze archeologen dat dit iets bijzonders was. Inmiddels weten we hoe bijzonder, dankzij het verdere specialistische onderzoek door een archeo-zoöloog. Wij noemden het forensisch onderzoek, maar dat is het in feite niet. Al lijkt het er best veel op. Joyce van Dijk van Archeoplan Eco vertelt: “Op een gegeven moment gaan die botjes tegen je praten.”
“Wij doen archeo-zoölogisch onderzoek. Dat betekent dat we botten onderzoeken uit archeologische opgravingen. En ja, eigenlijk doe je wel een beetje hetzelfde als een forensisch onderzoeker. Je onderzoekt waarom iets daar ligt, hoe het daar gekomen is, enzovoort. Er zijn ook inderdaad mensen met dezelfde opleiding die uiteindelijk voor recherchewerk kiezen. Maar het heet dus alleen forensisch onderzoek als het een link heeft met criminaliteit.”
“Bij Archeoplan Eco onderzoeken we vogelresten, resten van runderen, varkens en schapen of geiten. Ja, een schaap en een geit hebben nagenoeg hetzelfde skelet, die zijn lastig van elkaar te onderscheiden. Alleen de hoorns zitten op een andere plek op de schedel.
De Alkmaarse archeologen kwamen bij ons terecht via een collega specialist die zich vooral met hout bezighoudt. De archeologie is in feite maar een klein wereldje. We kennen elkaar allemaal vrij goed.”
En toen kreeg je dus het verzoek een hele vloer van botten te onderzoeken?
“Ja, dat is echt iets heel bijzonders. Meestal onderzoeken wij afval van voedsel. Maar zo’n bottenvloer is echt een uniek fenomeen. Ik wist wel van het bestaan, maar je komt het heel zelden tegen. We kennen het verschijnsel ook uit Engeland. En we hebben het vermoeden dat het in Nederland vooral in Noord-Holland voorkwam. Maar hoe het dan vanuit Engeland naar hier overwaaide, of misschien zelfs wel andersom, is niet bekend? En wie weet is het ook wel op verschillende plekken, los van elkaar zelf bedacht…
Ik ben het in mijn werk één keer eerder tegengekomen, en dat was in Hoorn. Dat waren losse botten, waarvan we vermoedden dat ze deel hadden uitgemaakt van een bottenstraatje.
Maar hier lagen de botten dus nog precies zoals ze van oorsprong waren neergelegd. In situ, zoals dat wordt genoemd. En binnenshuis. Het bottenstraatje in Hoorn was buiten. Dat had de functie van een gootje. Ik herkende het toen aan een rare slijtage op de botten.”
(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)
zijn. Per vlakje met de afgezaagde kant boven of onder.
Ik herkende de botten meteen
“Maar zo’n bottenvloer als die aan de Achterdam in Alkmaar is nog nooit eerder gevonden in Nederland. Ik vond het alleen al heel mooi om te komen kijken. En meteen dus de mogelijkheden te verkennen voor onderzoek. Ter plekke zie je pas wat voor botten het zijn. In dit geval dus middenhands- en middenvoetsbeentjes van runderen. Die herkende ik inderdaad meteen.
Nancy was erbij, dus we zijn samen eerst eens gaan filosoferen. Waarom is dit zo gedaan, en waarom liggen ze tegen die plavuizen aan? Lag er destijds iets overheen en was dit dan een soort fundering? Of werd de botten echt als vloer gebruikt? En waarom dan deze botten? We zagen dat een deel van de botten niet meer zo strak tegen die plavuizen lag. En die botten heb ik meegenomen voor onderzoek. Zo’n mooi vloertje wil je natuurlijk niet verder kapot maken…”
Gebruikssporenonderzoek
“Die meegenomen botten ben ik gaan onderzoeken in ons laboratorium in Delft. En één van de dingen die me opvielen, was de slijtage op de bovenkant. Ik zei al dat de archeologie een klein wereldje is, toch? Ik had op dat moment toevallig contact met Cynthia Kromotaroeno die onderzoek doet naar gebruikssporen. Dus ik heb haar gevraagd of zij mogelijkheden zag om te ontdekken hoe de sporen op de botten waren ontstaan. Of ze kon zien of ze in contact waren geweest met hout, bijvoorbeeld, misschien van een houten vloer…”
“Cynthia heeft vervolgens een experiment uitgevoerd op middenhands- en middenvoetsbeentjes van runderen, net als de botten in de vloer in Alkmaar. Die heeft ze tussen een aantal tegels gezet en vervolgens is ze er overheen gaan lopen met leren schoenen aan. Na een half uur lopen, is zij de slijtage op dat experimentele bottenvloertje gaan vergelijken met die op de bottenvloer van de Achterdam.”
“Dat doe ik door de botten onder de microscoop te leggen onder een vergroting tot 200 keer,” legt Cynthia desgevraagd uit. “Dan komen er allerlei krasjes, afrondingen en glans in beeld die informatie kunnen geven over het gebruik. In het geval van de bottenvloer kwam de slijtage overeen met die op het experiment. We hebben dus het sterke vermoeden dat er over de botten aan de Achterdam gelopen werd.”
“Bij gebruikssporenanalyse kijken we naar de slijtage op archeologische objecten van onder andere bot, gewei, schelpen, steen en vuursteen. Om die sporen te zien hebben we in Leiden verschillende microscopen tot onze beschikking. Een stereomicroscoop (7.5x t/m 60x) en een metaalmicroscoop (100x t/m 200x). De slijtage bestaat in dit geval uit microscopische krasjes, glans en afronding van het oppervlak. Door experimenten te doen met bijvoorbeeld een zelfgemaakte bottenvloer, kunnen we de patronen van de slijtage van het experiment vergelijken met de slijtage op de archeologische objecten. Aan de hand daarvan kunnen wij interpreteren met welk materiaal een object in contact is geweest en bij welke activiteit.”
(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)
De mens in de vijftiende eeuw
De leeftijd van de bottenvloer is bepaald met koolstofonderzoek. Joyce: “Uit de hoeveelheid koolstof die nog in organisch materiaal zit, kun je afleiden hoe oud het is. Dat heet C14-datering of koolstofdatering. En daarmee konden we vaststellen dat de botten waarschijnlijk uit de vijftiende eeuw komen.
Dus die vloer vertelt iets over de mens in de vijftiende eeuw in Alkmaar. Er zit weinig vlees aan deze botten. Het is afval bij het slachten van runderen. Dus het was waarschijnlijk vrij gemakkelijk in grote hoeveelheden verkrijgbaar. Maar wat deden ze ermee? Waarom juist hier en op deze manier? Ik kan me voorstellen dat de vloer werd gebruikt voor drainage, bijvoorbeeld na het slachten van vee. Vandaar misschien ook die bloedsporen die hier en daar zijn aangetroffen…
Of… hadden ze misschien gewoon een gat in de plavuizen vloer en zochten ze naar een goedkope oplossing?
Hoe dan ook, dit is weer één van de vele voorbeelden van wat je allemaal met botmateriaal kan doen.”
Wel een heel specialistisch vakgebied, de archeo-zoölogie. Hoe kom je daarin terecht?
“Ik doe dit al bijna dertig jaar! Als kind was ik al gefascineerd door Egyptologie. In Zoetermeer bleek een zeer enthousiaste amateurwerkgroep bezig te zijn met archeologie, en daar heb ik me bij aangesloten. Dat vond ik zo leuk, dat ik naar Leiden ben gegaan om Archeologie te studeren. Eigenlijk meer een pretstudie, want er was nog nauwelijks werk in, in die tijd. Tijdens mijn studie heb ik me al gespecialiseerd in dierenbotten. Je komt daar met alle soorten materiaal in aanraking. En wat een ander met vuursteen heeft, had ik dus met dierenbotten. En als je je daar maar lang genoeg mee bezighoudt, dan gaan die botjes op een gegeven moment als het ware tegen je praten. Dat blijft fascinerend!”
Op de hoogte blijven?
Meld je aan voor onze nieuwsbrief. Met drie keer per jaar met het digitale Erfgoed Magazine Alkmaar. Een week voor het Open Monumentendagweekend het volledige programma. En enkele keren per jaar de meest actuele erfgoednieuwtjes.
Erfgoed Magazine Alkmaar 76 zomereditie
Onderzoeksresultaten bottenvloer Achterdam 7 bekend
Achterdam 7
