Monumentale momenten op de Algemene Begraafplaats in Alkmaar
‘Een vredige andere wereld waar het schijnbaar goed toeven is’
Voor de mooiste ontdekkingen op Open Monumentendag hoef je niet altijd eerst een deur door. Soms is al het moois juist buiten te zien. Zoals bij de Algemene gemeentelijke Begraafplaats aan de Westerweg in Alkmaar, een trouwe deelnemer aan Open Monumentendag. Stap door het monumentale poortgebouw het terrein op en je bent meteen in een andere wereld. Beheerder Fons Polman nam ons mee tijdens een rondje over deze tweehonderd jaar oude begraafplaats, waar sommige bomen minstens zo monumentaal zijn als de oudste graven: “Iemand die hier altijd wandelde, wilde begraven worden onder de Japanse es.”
We lopen langs het water, langs een aantal graven met stenen en komen al snel bij een stukje schijnbaar onaangetast groen: “Dit hoekje van het oude deel van de begraafplaats hebben we nu ingericht met honderd natuurbegraafplaatsen. Onze ecoloog heeft een bloemenmengsel gemaakt met inheemse planten en bloemen en de paden zijn van gras. Op het terrein rondom de boom zijn graven en onder de boom is plek om urnen te begraven. Er is veel animo voor natuurbegraafplaatsen. Vandaar dat we verderop, op het nieuwe deel ook nog eens vijfhonderd plaatsen hebben ingericht. Ook daar is het een paradijsje.”
Het deel voor natuurlijk begraven, met zijn graspaden en wilde planten, ziet er heel anders uit dan de lanen met grafstenen waar we zojuist langs kwamen. En toch is alles in perfecte harmonie, tussen het overweldigende groen en de waterpartijen met nostalgische bruggetjes.
Arcadisch landschap
‘Voor het poortgebouw en de dienstgebouwen op de hoeken kozen de ontwerpers een sobere Grieks-Dorische bouwstijl’, schreef onze monumentenadviseur Anne Pauptit in één van zijn afleveringen van de rubriek Detail op Dinsdag. ‘Achter de monumentale muur die het leven van de dood scheidt,’ vervolgt Anne, ‘is een arcadisch landschap weergegeven. In zachte tinten waterverf. Daarachter zien we rijzige bomen die doen denken aan Italiaanse cipressen. Een schets van een vredige andere wereld waar het schijnbaar goed toeven is…’
Fons: “Natuurlijk begraven gebeurt zonder de bekende grafsteen. Als nabestaande krijg je gps-coördinaten. Die kun je op je telefoon invullen op Google Maps en zo vind je dan het plekje van je overleden dierbare. Je wordt ook zonder traditionele kist begraven, want alles moet opgaan in de natuur. Dat is trouwens sowieso al een wens van Moslims. Vandaar dat ook de Islamitische begraafplaats nog wordt uitgebreid met natuurgraven.
En we willen graag een pluktuin. Een tuin met inheemse planten, waar het hele jaar door steeds andere bloemen bloeien. Die mag je dan zelf plukken om op de natuurbegraafplaatsen te leggen.”
Onderweg naar een graf waar Fons een tijdelijk naambordje bij plaatst in afwachting van de steen, lopen we langs een indrukwekkende boom: “Dit is een Japanse esdoorn. Een man die hier altijd kwam om te wandelen, was helemaal gek op die boom en wilde er per se onder begraven worden. En dat is ook gebeurd.”
(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)
Klokkenstoel
Van oudsher heeft de begraafplaats een katholiek en een protestants gedeelte. Maar die indeling is allang niet meer zo strikt. Iedereen mag en kan hier begraven worden of zijn as laten bijzetten in de urnenmuur. Er is wel een Islamitisch deel, en sinds heel kort, dus de natuurbegraafplaatsen.
Op het van oorsprong katholieke deel van de begraafplaats staat een zwart geschilderde stalen klokkenstoel. Met bovenin de Mariaklok van de voormalige Dominicuskerk aan de Laat. De klok mag geluid worden op aanvraag bij uitvaarten. En hoewel dit een van oorsprong katholiek gebruik is, zijn het zeker niet alleen katholieken die hier gebruik van maken.
Al zijn hele werkzame leven werkt Fons Polman in de uitvaartverzorging: “Mijn vader was uitvaartverzorger in Oudkarspel, het dorp waar wij woonden. Dat was natuurlijk maar een klein dorp, dus daarnaast werkte hij nog als postbode. Maar zo rolde ik al vroeg in het vak. Vanaf mijn achttiende werkte ik al mee. Vervolgens ben ik nog jarenlang bij Dekker Uitvaartverzorging in dienst geweest. Totdat ik in 2010 de kans kreeg om hier te komen werken. Ik ben verantwoordelijk voor het beheer en de administratie van in totaal dertien begraafplaatsen in de gemeente Alkmaar. Mijn vaste werkplek is hier in Alkmaar, aan de Westerweg.”
Het contact met de mensen is het leukst
“Wat ik het leukst vind aan dit werk, is het contact met de mensen. Ze komen hier om een graf uit te zoeken voor hun naaste en dan luister ik naar hun wensen rondom de uitvaart. Dat deel kende ik al vanuit mijn vorige werk. Maar wat hier nieuw is, en ook vooral ook iets van de laatste tijd, is dat er ook mensen een graf voor zichzelf komen uitzoeken. Waarschijnlijk ook omdat euthanasie vaker voorkomt. Maar daar schrik ik dan toch vaak wel van. En ook als er een kindje is overleden. Zoiets went eigenlijk nooit. Dat blijven moeilijke momenten.”
“Wij werken hier met een groep van zes medewerkers van Stadswerk072. We faciliteren de hele uitvaart. De uitvaartverzorger regelt natuurlijk het inhoudelijke deel maar wij zorgen dat alles mogelijk wordt gemaakt. Mijn werk bestaat ook voor een groot deel uit administratie. Zo moet je voor iedereen die wordt begraven een officieel verlof tot begraven of cremeren aanvragen bij de burgerlijke stand. Als er een steen komt, begeleid ik de steenhouwer op de begraafplaats. En wij moeten ook handhaven. Kijken of de stenen wel de juiste afmetingen hebben bijvoorbeeld. Maar ook dat de beplanting bij het ene graf niet over het graf van de buurman komt. Verder zijn we altijd met onderhoud bezig. En is er een uitvaart, dan ontvangen we de mensen bij de poort, we begeleiden ze naar het graf, we faciliteren een eventuele auladienst. En als de klok geluid moet worden, dan doet één van ons dat ook. Ja, daar hebben we wel even voor moeten oefenen.”
(Klik op de foto voor het onderschrift. Tekst gaat verder onder de foto’s)
Graf met schoorsteen
We lopen langs een graf met een flinke grafsteen en het opschrift Fontein Verschuir. Achter de indrukwekkende steen die op een soort stenen tafel ligt, komt een klein schoorsteentje uit de grond. Fons: “Ja, dit is inderdaad het graf van Fontein Verschuir, oud burgemeester van Alkmaar. Hij is in 1838 overleden. Maar hij ligt hier niet alleen. Dit is een soort grafkelder waar misschien wel twintig kisten in kunnen. Vandaar ook dat schoorsteentje, dat was voor de ontluchting.”
“Bij zo’n monumentaal graf hoort natuurlijk een heel verhaal. Maar dat geldt echt niet alleen voor de bekende mensen. En ook niet alleen voor deze begraafplaats. Zo is er een verhaal over een huisarts in Markenbinnen die altijd met een koets naar bevallingen ging. En in Stompetoren is het graf van Willem de Geus, de eerste boerendijkgraaf van de Schermer. Wij horen dagelijks bijzondere verhalen van nabestaanden. Vaak vraag ik ze om het op te schrijven en te mailen. Dan koppel ik het in ons systeem weer aan het betreffende graf. Zo gaat er uiteindelijk niets verloren.”
Stenen om te bewaren
We praten verder in het kantoortje vlakbij het poortgebouw. Er komt een vrouw binnen die we op de begraafplaats ook al waren tegengekomen. Ze zocht naar een graf van familie maar kon het niet vinden. Fons duikt meteen achter zijn beeldscherm: “Wat is de naam, hoe zag het graf eruit, waar heeft het volgens jou altijd gestaan?” Hij stelt nog wat vragen en na een tijdje heeft hij iets. Hij noemt een paar namen op en er is herkenning. ‘Ja, dat is een oudoom en die naam ken ik ook.’ Het blijkt dat één van de rechthebbenden opdracht had gegeven het graf te ontruimen. Maar de steen is er nog wel. Fons: “Bijzondere stenen of stenen met een verhaal willen we graag bewaren. Er zijn ook verschillende monumentale stenen.” Hij laat op de plattegrond zien waar de steen te vinden is en de vrouw gaat blij de deur uit.
Fons begeleidt me naar de uitgang en wijst naar de Prinses Julianalaan die precies uitkomt bij het poortgebouw: “Dat is nu een veel gebruikte weg, maar 200 jaar geleden, toen de begraafplaats net even buiten Alkmaar werd aangelegd, was het nog een zandpad. Het werd de Dodenweg genoemd…”Ook het hek wordt nog even besproken, het zit vol symboliek.
Ja, dit is een bijzondere plek waar je graag nog eens terugkomt. Een plek om even stil te staan bij leven en dood. Ook als je niemand kent die hier begraven ligt.
Op de hoogte blijven?
Meld je aan voor onze nieuwsbrief. Met drie keer per jaar met het digitale Erfgoed Magazine Alkmaar. Een week voor het Open Monumentendagweekend het volledige programma. En enkele keren per jaar de meest actuele erfgoednieuwtjes.
Arcadië in Alkmaar
Erfgoed Magazine Alkmaar 76 zomereditie
Mariaklok Dominicuskerk kan na veertig jaar weer luiden
Algemene Begraafplaats
